De toekomst van het Friese landschap


1 De toekomst van het Friese landschap Tegearre ûs eigen broek ophâlde Woudsend, 5 maart 2019 Peter de Ruyter,2 bron: Boskoops museum Kind...
Author:  Quinten Dijkstra

0 downloads 1 Views 6MB Size

Recommend Documents


Vloeiend landschap Over de toekomst van het Friese landschap
1 Vloeiend landschap Over de toekomst van het Friese landschap 12 23 Over de toekomst van het Friese landschap vloeiend landschap 3 peter de ruyter bo...

Bewonerswensen ten aanzien van het landschap van de Friese Wouden
1 Bewonerswensen ten aanzien van het landschap van de Friese Florien Kuijper Derk Jan Stobbelaar Februari Onderzoek Inleiding Dit onderzoek richt zich...

> Nationaal Landschap De Noordelijke Friese Wouden
1 > Nationaal Landschap De Noordelijke Friese Wouden Zelfsturing kan niet zonder doelen en monitoring Wim de Vries e.a. De leden van de Vereniging ...

Inleiding Geografische Informatiesystemen Het Friese landschap en de Friese maatschappij Hoofdelingen en Eigenerfden
1 2 3 Inhoudsopgave Inleiding... 4 Historiografie Geografische Informatiesystemen Ruimtelijke analyse en het gebruik van GIS Kwaliteit, onzekerheid en...

Visiedocument Toekomst Financiële Landschap
1 Visiedocument Toekomst Financiële Landschap Over concurrentie in de financiële sector na de crisis November 2010 Nederlandse Mededingingsa...

Notitie organisatie Regionaal Landschap Drents-Friese grensstreek
1 Notitie organisatie Regionaal Landschap Drents-Friese grensstreek Afgelopen periode is gezocht naar een nieuw organisatiemodel voor Nationaal Park D...

DE UITVINDING VAN HET LANDSCHAP
1 2 3 Bozar DE UITVINDING VAN HET LANDSCHAP EEN VERHALEND ONDERZOEK4 Te lang werd het landschap gezien als het voorbeeld van landelijke harmonie in te...

HET LANDSCHAP VAN DE ZANDGEBIEDEN
1 HET LANDSCHAP VAN DE ZANDGEBIEDEN,3a '--

De broeikasgasbalans van het landschap
1 De broeikasgasbalans van het landschap Broeikasgasbalans Bottom-up benadering Top-down benadering NIR Verificatie Dual constraint methode voor verif...

DE VERLOEDERING VAN HET LANDSCHAP
1 2 anarchistisch tijdschrift Dertigste jaargang, nr. 138/139, zomer De AS verschijnt in vier afleveringen per jaar en is een uitgave van Stichting De...


De toekomst van het Friese landschap ‘Tegearre ûs eigen broek ophâlde’ Woudsend, 5 maart 2019 Peter de Ruyter, landschapsarchitect

@pderuyterland

bron: Boskoops museum

‘Kind van het Veen’

Alle Hosper, landschapsarchitect (1943 - 1997)

bron: Fries Museum

‘Fryslân rijkste provincie van NL’ Dokkum

Leeuwarden

Harlingen

Wouds Drachten

.

Woudsend

Lemmer

Heerenveen

foto: Marike Oudijk

Diversiteit aan landschapstypen staat sterk onder druk, verschillen vervagen.

Dokkum

Leeuwarden

Harlingen

Drachten

.

Woudsend

Lemmer

Heerenveen

Dokkum

Leeuwarden

Harlingen

Drachten

.

Woudsend

Lemmer

Heerenveen

.

Woudsend

De grootste opgave ligt in de badkuip; het Lage Midden van Fryslân

Dokkum

Leeuwarden

Harlingen

Drachten

Sneek Heerenveen

Lemmer

Skriuwersarke ‘De Veenhoop’ Skriuwersark ‘De Veenhoop’ (It Fryske Gea)

Petgaten ‘De Veenhoop’ (It Fryske Gea)

foto: Hans Peter Föllmi

De uitgedroogde en verschrompelende Friese veenpolders

De problematiek anno 2019 in de Friese veengebieden is complex en divers

Enorme abrupte overgangen in belevingswaarde en ecologische waarde op korte afstand van elkaar. Zoektocht naar nieuwe, geleidelijke gradiënten.

foto: Hans Peter Föllmi

Kavels zijn verbreed, sloten gedempt, grondwater is gezakt; het waterbergende vermogen (de sponswerking) in de diepontwaterde Friese veenweiden is dramatisch afgenomen

Drooglegging veengronden in Fryslân is het grootst binnen veenweiden NL

foto: Hans Peter Föllmi

De Chinese Melkweg is geland in het Friese landschap

Bodemdaling 1 tot 2 cm. per jaar bij huidig bodemgebruik

Bron: Vloeiend landschap

Dikte van het Friese veenpakket in 2014

Bron: Vloeiend landschap

Dikte van het Friese veenpakket in 2050

Bron: Vloeiend landschap

Dikte van het Friese veenpakket in 2100

bron: Atelier Fryslân Veen als hoeksteen van het Friese landschap dreigt te verdwijnen. Willen we dat?

Het verschrompelende veengebied in Fryslân staat voor een meerduidig verlies van waarden: • Met het veen verdampt de cultuurhistorie, verdampen de verhalen in het gebied • Landschappelijke diversiteit en daaraan gekoppeld de biodiversiteit loopt sterk terug • Waterbergende vermogen van het veengebied - de sponswerking - en daarmee de voorraad gebiedseigen zoetwater raken we snel kwijt

foto: Bas den Oudsten

Schaatsen op landijs in het Lage Midden : ‘yn splis’

bron: ‘Opstand in de turf’ Kerst Huisman

Met de oxidatie van het veen verdampen de verhalen...

Cultuurhistorische ontwikkeling Lage Midden in de tijd Kleinschalige turfwinning, grootschalige hooiwinning; ‘voorraadschuur’ 1000 - 1800

Grootschalige ruilverkavelingen,

Grootschalige veenontginningen,

watersysteem volledig gereguleerd door gemalen, versnelde oxidatie veen

1800 - 1900

1960 - 1980 1900 - 1960

1980 - 2018

Adaptief landschap, hooi- en weilanden, moerasnatuur als restveen

Forse doorgaande bodemdaling, schraal agrarisch landschap

land van stropers en schrijvers bron: J. Slofstra en I. Koppert

grote (geo)hydrologische opgaven, forse CO2 uitstoot

bron: Klaas Koopmans - Poelen bij Eernewoude, 1985

Kleuren, geuren en geluiden verdwijnen met het natte veen uit ons landschap

Bron: ‘De Grutto - Albert beintema’

Foto: Hans Peter Föllmi

Biodiversiteit is sterk gerelateerd aan het landgebruik, waar we als consumenten medeverantwoordelijk voor zijn

In de laatste 25 jaar is de insectenstand met 75% teruggelopen (Krefeld/RUN)

‘Regenwormen kunnen de sponswerking van veenbodems vergroten. Dat komt omdat regenwormen fysiologisch gezien waterdieren zijn en er dus voor zorgen dat de omgeving waarin ze zich bevinden vochtig blijft’. (Jeroen Onrust RUG)

Biodiversiteit is sterk gerelateerd aan de vitaliteit van de (veen)bodem

Bron: HH

Achterhoedegevecht? Drijfmest injecteren is met oog op veenoxidatie en bodembiologie feitelijk uit den boze.

Een systeemverandering is nodig in het Friese landschap; een robuust, toekomstbestendig watersysteem in het licht van de klimaatverandering kan op basis van de bodem richting geven aan de transitie van de landbouw en de kwaliteit van het landschap

De klimaatverandering noopt ons tot forse ingrepen in het watersysteem; grote kans voor onze laagveenlandschappen

.

Woudsend

De klimaatopgave waar we anno 2019 voor staan is groot en divers:

Door klimaatverandering stijgt de zeespiegel en nemen extremen in het weer toe (nattere winters en steeds drogere zomers met beperkte aanvoer van zoetwater)

Verdroogde veenkade Wilnis, augustus 2003

Clusterbui Dokkum, augustus 2017

Vooral drogere zomers met steeds hogere temperaturen zorgen voor een versnelde oxidatie van het veen en mogelijke instabiliteit van veenkades. Extremen in het weer vragen om een weerbaar en robuust watersysteem voor ons zoetwater; piekberging én seizoensberging.

De specifieke hydrologische opgave waar Fryslân voor staat:

Waddenzee Het Lage Midden

Waddendijk

Drents Plateau

Natuurkern Zoute kwel

Zand

Zoet grondwater

Klei

Veen

Globale dwarsdoorsnede noordwest-zuidoost Fryslân, anno 2018 (zeespiegel stijgt, veenbodem daalt)

Verdroging: natuurkernen N2000 + beekdalen op flank Drents plateau zullen verdrogen (wegzijging zoet grondwater naar steeds dieper liggende polders.

Waddenzee Het Lage Midden

Waddendijk

Drents Plateau

Natuurkern Zoute kwel

Zand

Zoet grondwater

Klei

Veen

Toekomstige dwarsdoorsnede noordwest-zuidoost Fryslân bij huidig grondgebruik (geohydrologisch beïnvloedingsgebied is 2,5 x de oppervlakte van het Lage Midden)

Verzilting: verzilting via diep grondwater zal op termijn ook in veenpolders Lage Midden gaan optreden

Waddenzee Het Lage Midden

Waddendijk

Drents Plateau

Natuurkern Zoute kwel

Zand

Zoet grondwater

Klei

Veen

Bodemdegradatie: als het veen is verbrand zal de achterblijvende bodem in de polder uit zand en resten keileem bestaan

Waddenzee Het Lage Midden

Waddendijk

Drents Plateau

Natuurkern Zoute kwel

Zand

Zoet grondwater

Klei

Veen

Uitstoot van CO2: bij continuering huidig bodemgebruik en peilbeheer zal de totale CO2 uitstoot Lage Midden 1,7 Mton CO2 per jaar bedragen (30% van het totale laagveenlandschap in NL)

Waddenzee Het Lage Midden

Waddendijk

Drents Plateau

Natuurkern Zoute kwel

Zand

Zoet grondwater

Klei

Veen

Wenkend handelingsperspectief voor 2050

Praten mét de boeren en niet over de boeren

Veenweiden puur (dik veendek) Tussen de meren (dun kleidek) Randzone klei op veen (dik kleidek)

Bodemopbouw Lage Midden

Diepe veenpolders (dun veendek) Beekdalen en vaarten op flank Drents Plateau (zand)

Een toekomstbestendig watersysteem houdt in dat er ruimte moet worden gecreëerd om het gebiedseigen zoetwater langer vast te houden en vertraagd af te voeren. ‘Samen onze eigen broek ophouden’ Dit kan op 3 manieren: • Ruimte voor de boezem • Ruimte voor de beek • Ruimte voor water in de diepe veenpolder

Ruimte voor de boezem Ontwikkeling boezemvaarten langs linten

Uitbreiding van boezemland/ zomerpolders rondom Friese meren

Friese boezem (15.000 ha aaneengesloten water), zit nu in een keurslijf gevangen; zoektocht naar horizontale- en verticale ruimte

foto: Jan Jelle Jongsma

Ryptsjerker Polder

Ruimte voor de beek Compagnonsvaarten en beken losgekoppeld, scheiding van waterkwaliteit en functie Ontwikkeling beekoverstromingsvlaktes op overgang zand naar veen

Friese beken ingesnoerd tussen kaden, veelal onderdeel Friese boezem. In zomer aanvoer gebiedsvreemd water d.m.v. opmalingen; zoektocht naar natuurlijker systeem met inzijging in natte perioden (beekoverstromingsvlaktes) en helder onderscheid tussen compagnonsvaarten en beken

Ruimte voor water in de diepe veenpolder Ontwikkeling getrapt systeem van polderboezems langs randen polder en langs linten

Door diepontwatering en snelle afvoer is de tegendruk voor opkwellend grondwater in diepe veenpolders weggenomen; zoektocht naar vasthouden kwelwater (‘spa blauw’) met getrapt systeem van polderboezems en natte teelten om verdroging elders te voorkomen.

foto: Hans Peter Föllmi

Hoogwatersloten lastig watervoerend te houden

foto: Hans Peter Föllmi

Robuuster systeem van polderboezems rondom erven en linten kan veel oplossen Nu, kantelende kades + erfranden: 28.000 huizen trekken scheef

Natuurkern

Hoogwatersloot is lastig watervoerend te houden, veenkades kantelen, huizen trekken scheef

Veenweiden

Veenpolder

bestaande hoogwatersloot

Bron: ‘Vloeiend landschap’

Natuurkern

Hoogwatersloot wordt polderboezem; berging van zoet water (voorraad/piek) + kansen voor natuur en recreatie

Veenweiden

Veenpolder Wandelroute op kade

Seizoensberging + piekberging

Bron: ‘Vloeiend landschap’

Een robuust watersysteem betekent kansen voor nieuwe landschappen en meekoppelen van functies

Bron: Weerribben/Wieden via Twitter

Natura 2000 gebieden worden Natura 2050 gebieden op basis van stagnante, hydrologische omstandigheden én als onderdeel van een ecologisch netwerk van natte linten (boezemvaarten en polderboezems)

‘Parels aan een veel steviger blauw snoer’

bron: De Deelen, Sjoerd de Vries - Museum Belvedere, 2007

Aantrekkelijk en uitnodigend

Rendabel landgebruik

Volhoudbaar hydrologisch systeem

Abiotische ondergrond

Doorsnede over de 4 veentypen in het Lage Midden; de beoogde ontwateringsdiepte, het bijbehorende landgebruik en het gevolg daarvan voor bodemdaling

Palet aan keuzemogelijkheden; o.a. robuuste, grootschalige hooilanden met natte omstandigheden in het voorjaar

Een stip op de horizon, maar hoe komen we daar?

Over de rol van de mienskip in het gebied van de Marneslenk

FRANEKER HARLINGEN

KIMSWERD

N31

ARUM

PINGJUM

ZURICH WITMARSUM

BEZOEKERSCENTRUM DE NIEUWE AFSLUITDIJK (DNA)

A7

BOLSWARD

bron: Rienks en Walther, 1954

Pingjummer Gulden Halsband is één van de oudste omringdijken van NL

Pingjummer Gulden Halsband niet meer overal goed begaanbaar (missing links)

Gebiedsbijeenkomsten in Arum en Kimswerd ter inspiratie, met lezingen van Pier Vellinga (Waddenacademie) en Peter Lieverdink (It Wetterskip). Samen praten en schetsen.

Totaal aan grote opgaven

GROTE OPGAVEN SAMEN OP KAART Klimaatverandering Zoekgebied waterberging Verbreden en versterken water­ gangen met natuurlijke oevers Klepduiker in Waddendijk voor piekafvoeren Buitendijkse kwelderontwikke­ ling voor versterking primaire dijk

Biodiversiteit Diversiteit aan teelten op hogere zavelgronden, veelkleurig land­ gebruik (kringlooplandbouw, gemengde bedrijven) Proeftuin zilte teelt dubbele dijk Zuricher Oord Aangepast maaibeheer Pingjumer Gulden Halsband + bermen + akkerranden

Cultuurtoerisme + leefbaarheid Herstel doorgaande historische dijkstructuur als route voor langzaamverkeer Transferium Zurich, overstappunt boot en fiets, verbinding met bezoekerscentrum Wadden Center Afsluitdijk Pontje Kornwerderzand - Zurich Harlingen Fietspad buitendijks N 0

0,5

1,0

1,5 km

Totaal aan grote opgaven Inspirerende initiatieven

Grutte Pier + Domela Nieuwenhuis

ROUTES EN TENTOONSTELLINGEN

Wandelroutes: - Menno Simons route - Monniken route - Grutte Pier route - Rode route - Arummer rondje

Oude tramroute

Tentoonstelling



Centrum voor klimaat, landschap en kunst Dijkstoel

Menno Simons

N 0

0,5

1,0

1,5 km

De inspirerende initiatieven - MarneArt als onderdeel van Sense of Place

Tijdschaal van Paul de Kort op en aan de Waddendijk .

Vijfhoek van Jeroen Hoogstraten als stapsteen in het landschap en platform voor discussie.

Geluidstorens en verblijfsplekken van Ronald van der Meijs direct langs de Pingjummer Gulden Halsband (nabij De Blokken).

Slinger van oude landbouwgewassen met kleur, geur en beweging in de wind als verbinding binnendijks-buitendijks (Laboratorium voor microklimaat)

Het landschap als bron van voedsel en leven, Sharon Houkema.

Zuricher Oord met dijkstoel als plek voor discussie en essay-wedstrijd in 2020.

Hoe kunnen de grote opgaven en de inspirerende initiatieven elkaar versterken, wat zijn de koppelkansen?

Prioritering van projecten 2020

2025

2030

Klimaatverandering

16

5

11

20

10

19

8

Biodiversiteit

9

2

6

3

Cultuurtoerisme & leefbaarheid

13

1

15

7

4

17

12

14

18

Aanleg Hemmen 3 in zichtlijnen NL SWF vanaf historische vergissing ?

A7,

Wat wil het landschap zelf?

De toekomst van het Friese landschap ‘Tegearre ûs eigen broek ophâlde’ Woudsend, 5 maart 2019 Peter de Ruyter, landschapsarchitect

@pderuyterland

Life Enjoy

" Life is not a problem to be solved but a reality to be experienced! "

Get in touch

Social

© Copyright 2013 - 2019 TIXPDF.COM - All rights reserved.