PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen


1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information...
Author:  Arthur de Boer

0 downloads 187 Views 710KB Size

Recommend Documents


No documents


PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

The following full text is a publisher's version.

For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/44108

Please be advised that this information was generated on 2017-12-06 and may be subject to change.

Een tempel in een tempel: het gemusealiseerde atelier

Lieske Tibbe

20

a n

* ^ e P J s e atelierruimtes van Piet Mondriaan in de jaren 1920 en '30 zijn, zowel door tijdgenoten als door latere au­ teurs, vaak omschreven in bijna religieuze termen, als een tempel der schoonheid. Met steeds veranderende combina­ ties van gekleurde vlakken op de wanden, vloerkleden en door hemzelf gezaagde of geverfde meubels, anticipeerde Mondriaan op een toekomstige totale woonomgeving vol­ gens de principes van de Nieuwe Beelding. Op achtereenvol­ gende foto's lijkt zijn atelierinrichting steeds lichter en helder­

ts

der te worden, maar ook steeds meer onthecht van het materiële bestaan. Op latere foto's is zelfs de noodzakelijke maar triviaal aandoende potkachel uit het zicht verdwenen.' Aan het begin van de twintigste eeuw werd Mondriaan gefotografeerd in zijn atelier onder de hanebalken aan het Amsterdamse Rembrandtplein. Ook dit vroege atelier oogt sober, maar op een totaal andere manier: het bezit de sober­ heid van het bo/iém/en-schildersatelier, met lappen stof aan de wand, schilderachtige potjes en vaasjes, een boerenstoel 2

met rieten zitting en een koperen kaarsenkroon. Niet alleen in zijn kunst, ook wat betreft zijn werkruimte heeft Mondri­ aan een radicale ontwikkeling gekend van schilderachtigheid naar modernistische abstractie - een ontwikkeling die aan een proces van 'zuivering' doet denken. De ideologische ach­ tergrond daarvan heeft een rol gespeeld bij de inrichting van vele ateliers van tijdgenoten, en na hun dood bij de instand­ houding dan wel reconstructie ervan, kortom: bij de 'musealisering' van het atelier. Vergeleken met de ateliers van collega's oogt de werkruim­ te van Mondriaan omstreeks 1 9 0 0 nog tamelijk bescheiden, mogelijk uit budgettaire noodzaak. Een foto uit diezelfde tijd toont hem te midden van theedrinkende vakgenoten in het kunstlicht Gedigitaliseerd door Universiteitsbibliotheek Vrije Universiteit

1

Interieur van het atelier van Frlts Mondriaan, afgebeeld In de veilingcatalogus van de Inboedel van zijn atelier, 1930.

3

atelier van Simon fvlaris (1873-1935). Ook hier hangt pon­

spinnewiel; op de schoorsteen een spiegel met gewelfde

tificaal een koperen kroon boven de tafel, maar de stoe­

lijst, van een zelfde type als Mondriaan had in zijn Amster­

len ogen deftiger, er zijn meer

damse atelier (afb.1).

bibelots

en de ruimte is rijk

voorzien van vloerkleden en gedrapeerde gordijnen. Daar­

5

De goedgevulde, welstand uitstralende ateliers van

mee was het atelier van Simon Maris er nog echt een uit

Haagse School-schilders en hun tijdgenoten worden wel

de traditie van de Haagse School, zoals ze vele malen zijn

gezien als een bescheiden en intiem Hollandse variant

geschilderd, gefotografeerd en beschreven. Schilderijen in

van het zogenaamde

brede vergulde krullijsten stonden er her en der op ezels

grootse atelier van de Oostenrijkse kunstenaar Hans Ma-

4

6

Makart-atelier.

In het prototype, het

en bedekten de wanden. Neem bijvoorbeeld het atelier

kart (1840-1884) hingen diens - vaak reusachtige - spekta­

van landschapsschilder Frits Mondriaan (1853-1932), oom

kelstukken met mythologisch-allegorische thema's in een

van Mondriaan en aanvankelijk diens voorbeeld als schil­

rijke entourage van Perzische tapijten, spiegels, oosterse

der. In 1930, als in het Parijse atelier van Mondriaan een

pronkvazen, palmen en pauwenveren. Echt een 'atelier'

rigoureus minimalisme heerst, wordt de inboedel van het

om de bezoeker te overdonderen dan wel in een feestelijke

atelier van zijn oom geveild. Behalve de vele schilderijen,

stemming te brengen, om hem zo tot opdracht of aankoop

aquarellen en tekeningen uit de ateliervoorraad komen on­

te verleiden. De enscenering ervan lijkt sterk op de steeds

der de hamer: 85 stuks aardewerk (waaronder veel Delfts

uitbundiger en sfeerrijker presentaties op wereldtentoon­

blauw), koperen en tinnen voorwerpen, 'curiositeiten' en

stellingen, waar overdaad en verscheidenheid (waaronder

wapens, een twaalflichts koperen kaarsenkroon en zwaar

toevoegingen van historische en exotische voorwerpen),

houten meubilair. Een foto in de veilingcatalogus toont al­

luxe en een 'levensechte' ambiance welbewust werden in­

les

temidden van houten lambriseringen, een Oud­

gezet om de aantrekkingskracht van de te verkopen arti­

hollandse schouw en een niet bij de veiling inbegrepen

kelen te verhogen. Ook doet de vaak wandvullende uit-

in situ,

Gedigitaliseerd door Universiteitsbibliotheek Vrije Universiteit

7

stalling van schilderijen in dergelijke ateliers denken aan de toenmalige nationale en internationale Salons, waar het werk in principe hing om verkocht te worden, of in elk geval om een omzetbevorderende onderscheiding binnen te halen. In de laatste decennia van de negentiende eeuw ging de artistieke avant-garde zich afzetten tegen wat gezien werd als de 'kunst-industriële' praktijken van gevestigde kunstenaars: het afstemmen van de productie op de kunsthandel en de officiële, op verkoop gerichte Salons. Kunstenaarsverenigingen gingen werk exposeren in rustige groeperingen op ooghoogte tegen effen achtergronden. Vergulde standaardlljsten werden afgezworen; kunstenaars prefereerden nu zeer eenvoudige of qua decoratie aansluitende omlijstingen, liefst persoonlijk vervaardigd. Het is niet zo vreemd dat ook voor het representatieve atelier, als aspect van het 'burgerlijk kunstbedrijf', alternatieven werden gezocht. Een goed voorbeeld is het atelier van Frédéric Bazille (1841-1870), door hemzelf geschilderd in 1870, overigens op een moment dat hij het ging verlaten. Het was heel licht, spaarzaam gemeubileerd en zijn schilderijen hingen tegen een egale grijsblauwe achtergrond. Vloer en plafond waren van een iets donkerder grijstint. Het schilderij toont de kunstenaar en zijn vrienden aan het nijmeegs museum commanderie van sint jan 21-1 19-2 1984

werk en het resultaat bediscussiërend: een echt 'werk' ate8

lier met een enigszins zakelijk karakter. Een andere oplossing was een tempel-achtige enscenering die een be-

2

Omslag van de catalogus 80 ateliers, Nijmegen (Commanderie

sloten indruk maakte. Bezoekers die daar toegang kregen

van St. Jan) 1984.

hadden het gevoel dat ze een exclusief voorrecht genoten. In Brussel hadden onder anderen de symbolisten Xavier Mellery (1845-1921) en Fernand Khnopff (1858-1921) zo'n atelier, waarin zij een kloosterleven heetten te leiden. In hun milieu gold het als de kracht van werkelijk originele kunstenaars om zich daar af te zonderen, vèr van Salons 9

en boudoirs. Het huis van Khnopff was geheel ingericht in goud, wit en blauw. 'II habite une espèce de palais puritain, calme, sévère et grandiose. On y respire un art calme aussi, aristocratique et florentln ...', schreef een bezoeker, overigens een van de velen die verslag deden van een be10

zoek aan Khnopffs atelier. Want getoond en aan de man gebracht moest de kunst evengoed; het verschil was dat men haar nu kon zien in een 'zuivere' omgeving en via rechtstreeks contact met de schepper ervan, niet bezoedeld door tussenkomst van het commerciële kunstbedrijf. De combinatie van de twee bovengenoemde oplossingen zou men kunnen aanduiden als het 'modernistische' atelier: tegelijkertijd werkruimte en, juist omdat het scheppingsproces er als het ware voelbaar was, tempel van de kunst. In sobere, abstracte ruimtes zonder veel materiële toevoegingen kwam de kunst het best tot haar recht. Mondriaan liet in feite, toen hij zich in 1922 liet interviewen, de journalist een soortgelijk'inwijdingsritueel' onderkunstlicht Gedigitaliseerd door Universiteitsbibliotheek Vrije Universiteit

gaan als de bezoekers van Khnopffs atelier. 'Bij Mondriaan

opvattingen waren toegedaan. Het atelier van Cézanne in

is alles ingekeerd', aldus de verslaggever. In het, van zijn

Aix-en-Provence: één groot stilleven in een blank licht. De

als armoedig omschreven leefruimte afgescheiden, ruime

hangar-achtige werkruimte van Monet in Giverny: on-im-

en lichte atelier - 'stil, ofschoon vlak bij het Gare Montpar-

pressionistische rusten orde. Het beeldhouwersatelier van

nasse' - legde Mondriaan zorgvuldig de ontwikkelings­

Bourdelle in Parijs: vanuit elk gezichtspunt een afgewogen

gang uit van zijn kunst, 'op dien brokkeligen toon van Ie­

compositie van beelden. En wat de behuizing zelf nog

mand, met de eenzaamheid vertrouwd, weinig gewend

eventueel te wensen overlaat wordt door de fotografie

te spreken ...'. Mondriaan wist daarmee een gelovige te

aangevuld: in fotoboeken over kunstenaarsateliers zijn de

winnen: '... Heeft hij gelijk? De vraag wordt niet gesteld:

meest ideale standpunten en belichtingen gekozen om er

op het plan van Mondriaans arbeid [...] valt het verschil

goede composities van te maken. Zelfs het propvolle Mai-

tussen al of niet eens-zijn weg'.

11

Een paar jaar eerder had

son Moreau

verkeert zo dankzij een rossigbruin coloriet in

Constantin Brancusi (1876-1957), uit frustratie over de of­

verstilde harmonie. Dat is lang zo doorgegaan: een ten­

ficiële Salons, besloten om voortaan zijn werk alleen nog

toonstellingscatalogus van (zwart-wit) foto's uit 1984 van

maar in de intimiteit van zijn atelier te presenteren, tussen

kunstenaarsateliers toont dezelfde opvatting (afb. 2). Het

zijn gereedschappen en zelfgemaakte meubels, in de om­

grote atelierraam blijkt in deze foto's een machtig middel

geving waarin het geschapen was en waar het een geheel

om orde en evenwicht te suggereren: het tegenlicht strijkt

mee vormde. Zo kon hij zijn visie zonder storende bij-ef­

egaliserend over het interieur, of zorgt voor samenvatten­

fecten aan de bezoekers overdragen.

12

14

de contrasten.

15

Rommelige en verwaarloosde atelierin­

terieurs zijn in de minderheid, hoewel deze, door de sug­ In het kunstmuseum was vanaf omstreeks 1 9 0 0 een ver­

gestie die zij geven van creatie die uit de chaos ontstijgt,

gelijkbare ontwikkeling gaande: architectuurdecoraties

waarschijnlijk minstens even sterk als de tempel-achtlge

en schilderingen werden van plafonds en wanden 'afge-

arrangementen appelleren aan de voorstellingswereld

stript', gordijnen en lambriseringen weggehaald. In deja­

van de bezoeker.

ren 1920 en '30 verdwenen ook cultuurhistorisch georiën­

Aan de soberheid en afgewogenheid binnen ateliers

teerde, interieur-achtige opstellingen. Kunstcriticus Karl

die tegenwoordig als museumruimte fungeren, lijken zo­

Scheffler formuleerde in 1921 het nieuwe museumideaal,

wel ideologische vooronderstellingen als praktische over­

dat internationaal weerklank vond. De presentatie moest

wegingen ten grondslag te liggen. De laatste hebben te

er uitzien als een modern kunstenaarsatelier, zo neutraal

maken met bescherming en controle. Een Amerikaans

mogelijk, volledig geconcentreerd op de kunst. Kunstwer­

handboek voor het beheer van

Historie

House

Museums

ken hadden er ooit, vóórdat ze het atelier van de kunste­

geeft uitvoerige voorlichting over opbergen, overzich­

naar verlieten, op hun best uitgezien. Het museum moest

telijk en goed schoonhouden van historische interieurs:

deze situatie zoveel mogelijk in stand houden en alles

alles wat los zit en rondslingert kan ten prooi vallen aan

wat buiten de oorsprong van het kunstwerk lag, alles wat

het publiek. Het risico van te grote steriliteit en levenloos­

buiten-esthetisch was en historisch, uit de opstelling ban­

heid moet echter vermeden worden: opgewekt toont men

nen. In feite werd het kunstwerk hierdoor gepresenteerd

oplossingen als 'Toys carefully arranged to look strewn

als een a-historisch, tijdloos gegeven. De 'ateliersimulatie'

about, giving the impression of a room played in by child-

ging overigens in soberheid en neutraliteit veel verder

ren'. Maar de praktische wens om de situatie onder con­

dan welk atelier, hoe modernistisch ook, geweest kan zijn.

trole te houden, sluit aan bij het ideologisch concept dat

16

En 'werkmateriaal', zoals kwasten, beitels, boren, verfklod-

Carol Duncan heeft blootgelegd in

ders, splinters, was er al helemaal niet te zien. Spaarzaam

public

behangen witte wanden en neutrale architectuur werden

worden als 'environments structured around specific ritual

het ideaal en bleven dat tot de laatste decennia van de

scenarios'. Net als in tempels, kerken en andere ceremoni­

vorige eeuw.

13

art

museums

Civilising

rituals

inside

(1995): kunstmusea kunnen gezien

ële gebouwen wordt de bezoeker in het museum, door de combinatie van architectuur, inrichting en ordening van

Het ideaal van het onbezoedelde, tijdloze contact met de

de collectie, vertrouwd gemaakt de gangbare looproute,

kunst dichtbij haar plaats van oorsprong werkte door in de

het bijpassende tempo en het gewenste (rustige) gedrag:

presentatie van kunstenaarshuizen en -ateliers van over­

een soort inwijding. De oorspronkelijk tempel-achtige ar­

leden kunstenaars, die vooral in de twintigste eeuw zijn

chitectuur van het museum en de 'gezuiverde' esthetische

opengesteld. Het lijkt wel of het 'modernistische' atelier

inrichting maken deel uit van Duncans argumentatie: in

van Mondriaan en geestverwanten model heeft gestaan

een van het dagelijks rumoer afgescheiden ruimte vol­

voor de wijze van presenteren van de werkruimtes van

trekt de bezoeker als het ware een 'ritueel' waardoor hij

anderen, ook als zij eerder leefden en/of andere kunst­

ingewijd wordt in de waarden van de cultuur waarvan hij kunstlicht

Gedigitaliseerd door Universiteitsbibliotheek Vrije Universiteit

deel uitmaakt.

Gemusealiseerde ateliers van het 'moder­

nistische' tempel-type lijken bij uitstek in deze theorie te passen. 'Ritueel' en 'scenario' zijn begrippen die ook opdui­ ken in literatuur over recente verschijnselen als 'verpretparking van het museum', 'belevenis-industrie', 'edutainment', 'medialisering', 'commercialisering' van de cultuur' en andere termen waarmee men wil betogen dan wel bekritiseren dat musea en monumenten meer en meer een recreatieve functie gaan vervullen. Als vaak letterlijk afgelegen plekjes binnen het museumlandschap nemen gemusealiseerde ateliers en kunstenaarshuizen nu nog een betrekkelijk bescheiden plaats in als object van cul­ tuurtoerisme, maar dat kan veranderen: hun (relatieve) au­ thenticiteit en hun claim op onbemiddeld contact met het creatieve proces maken hen heel geschikt voor 'beleving'. Een serene, sobere inrichting hoeft daarvoor geen belet­ sel te zijn, integendeel. In het museale veld probeert men 18

op de ontwikkelingen in te spelen. Merkwaardige meng­ vormen van spektakelstuk en sereniteit zijn het resultaat: het effect van het tempel-atelier wordt versterkt en uitge­ buit. Zo kan men nu een trap afdalen, om vervolgens van alle kanten het vanuit de hoogte - bijna hemels - verlichte atelier van Brancusi optimaal te beschouwen (afb.3). Brancusi's decoratief gerangschikte gereedschap krijgt een bij­ na sjamanistische uitstraling. 'II faut presque enlever son 24

3

Gedeelte van het atelier van Constantin Brancusi, zoals thans

chapeau et ses chaussures pour entrer dans ce lieu, pas

opgesteld In het door Renzo Piano ontworpen paviljoen (1997)

seulement physiquement, mais aussi mentalement', aldus

bij het Centre Pompidou.

Renzo Piano, architect van de ombouw van het atelier.

19

En in de winter van i994-'95 kon men een reconstructie van Mondriaans atelier, aangeduid als 'aardsch paradijs', 'beleven' in de Beurs van Berlage. Via een luchtbrug kon 20

men zelfs van bovenaf een kijkje nemen. Alsof Mondri­ aan zelf zijn tempel nog eens kwam controleren. •

Lieske Tibbe

is universitair

ling Kunstgeschiedenis Nijmegen. kamp

In

op het

1994

van

docente

promoveerde

proefschrift

aan

de Radboud zij

bij

de

Afde­

Universiteit Carel

Blot-

R.N. Roland Holst - Ar­

beid en Schoonheid vereend. Opvattingen over Gemeenschapskunst.

kunstlicht Gedigitaliseerd door Universiteitsbibliotheek Vrije Universiteit

1 2

C. Blotkamp, 'Mondriaan - Architectuur', in: idem, Mondri-

14 Zie bijvoorbeeld: G. van der Kemp, Une visite ä Giverny, z.pl,

aan in detail, Utrecht/ Antwerpen 1987, pp. 58-65 en 86-101.

z.d. [ca. 198 5]; J.C. Delorme en A.M. Dubois, Ateliers d'artistes

'Piet Mondriaan in zijn atelier', in: tent.cat. Het atelier van de

a Paris, Parijs 2002 (zme éd.); E. Reitsma, Het huis van de kun-

kunstenaar. Van Haagse School tot Van der Heyden, samenst. K.

stenaar. Herinneringen aan een leven, Amsterdam z.d.

Broos e.a., Den Haag (Haags Gemeentemuseum) 1982, p.i 5;

i 5 Tent.cat. 80 ateliers, werkplaatsen van 80 gbk-ledengefotografeerd

C. Blotkamp, Mondriaan. Destructie als kunst, Zwolle 1994,

door wijnanda de roo, Nijmegen (Nijmeegs Museum Comman-

pp. 18-19. Tijdgenoot Albert van den Briel beschrijft in 1967

derie van Sintjan) 1984.

het atelier van Mondriaan omstreeks 1900 ook als 'artistiek',

16 S. Butcher-Yougmans, Historie House Museums. A practical

met koper, kashmir shawls en Japanse prenten, zie: H. Hen-

handbook for their care, preservation & management, New York/

kels, "V Is alles een groote eenheid, Bert". Piet Mondriaan, Albert

Oxford 1993, p. 206.

van den Briel en hun vriendschap aan de hand van brieven, documenten en fragmenten bezorgd en van een nawoord voorzien door - , Haarlem 1988, p. 44.

17 C. Duncan, Civilizing Rituals inside public art museums, Londen 1995. 18 Zie het conferentieverslag: S. Autsch, M. Grisko, P. Seibert

3 Afb. 1 bij: Paul Gorter i.s.m. F. van Burkom, 'Mies Maris' ver-

(Hg.), Atelier und Dichterzimmer in neuen Medienwelten. Zur

geten "Mondriana" ', Jong Holland 14 (1998) nr. 2, pp. 22-

aktuellen Situation von Künstler- und Literaturhäusern, Biele-

35. Andere atelierfoto's bij dit artikel tonen onder andere een

feld 2005.

Hindelooper klokje en een spinnewiel. De foto's bevinden zich in het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie, Den Haag. 4

'De schilders van de Haagse School en hun ateliers', in: Het

19 L. Féron, 'Einreden avec Renzo Piano', in: L'Atelier Brancusi, op.cit. (noot 12), p. l i . 20 Tent.cat. Mondriaans atelier, 'aardsch paradijs', Amsterdam (Beurs van Berlage) 1994.

atelier van de kunstenaar op.cit. (noot 2), en K. Broos en M. Rinkhoff, 'De man zelf is geheel als zijne kunst', in: Het atelier. [themanummer van] Openbaar Kunstbezit 27 (1983) nr.i, pp. 12-19. 5

Catalogus atelier Frits Mondriaan. Veiling dinsdag 30 September IP30, Van Marle en De Sille Rotterdam [Rotterdam 1930].

6

Zie o.a. I. Montijn, 'De ezel in het boudoir', in: M. Haveman e.a. (red.), Ateliergeheimen. Over de werkplaats van de Nederlandse kunstenaar vanaf 1200 tot heden, Lochem/ Amsterdam 2006, pp. 283-292.

7

A. Paquet, Das Ausstellungsproblem in der Volkswirtschaft, Jena 1908, pp. 1 1 0 - 1 2 2 .

8

L. Abélès, La vie de bohème, Parijs 1986 (Les dossiers du Musée d'Orsay, 6), pp. 39-40.

9

E. Verhaeren, 'Silhouettes d'artistes: Fernand KhnopfF, l'Art moderne 6 (1886), p. 281.

10 Charles van Lerberghe (febr. 1889), geciteerd in: J . Warmoes, 'Les XX et la littérature', Cahiers Henry van de Velde N" 7 (1966), p. 33; zie ook: GMS, 'Chez Fernand KhnopfF, La Jeune Belgique 1 5 (1896), p. 1 1 8 . 1 1 'Bij Piet Mondriaan'(van onzen correspondent), Nieuwe Rotterdamsche Courant, 23 maart 1922 (Avondblad B). 12 M. Tabart, 'Histoire de 1'atelier', in: L'Atelier Brancusi, Parijs 1997, p. 14. 13 A. Joachimides, 'De museumhervormingsbeweging in Duitsland en het ontstaan van het moderne kunstmuseum', in: E. Bergvelt, D.J. Meijers en M. Rijnders (red.), Kabinetten, galerijen en musea. Het verzamelen en presenteren van naturalia en kunst van i$oo tot heden, Heerlen/Zwolle 2005, pp. 399-414.

kunstlicht Gedigitaliseerd door Universiteitsbibliotheek Vrije Universiteit

Life Enjoy

" Life is not a problem to be solved but a reality to be experienced! "

Get in touch

Social

© Copyright 2013 - 2019 TIXPDF.COM - All rights reserved.