PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen


1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information...
Author:  Rosa Meyer

0 downloads 0 Views 3MB Size

Recommend Documents


PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen
1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information...

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen
1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The version of the following full text has not yet been defined or was untra...

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen
1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information...

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen
1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information...

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen
1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information...

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen
1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information...

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen
1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is an author's version which may differ from the pub...

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen
1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information...

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen
1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information...

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen
1 PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information...



PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

The following full text is a publisher's version.

For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/98641

Please be advised that this information was generated on 2019-01-10 and may be subject to change.

ög&voom

P O L I T I E K«E

»

O P S T E L L E N *5 1 9 8 4 -1 9 8 8

V



n t r u ra

a r

l e m e n

voor t a i

Ie s c h i e d e n i s

re

te

Ninraeaefï

KATHOLIEKE UNIVERSITEIT NUMEGEN

S=9 =L=i=T_i=E_K=iEi__g_P_S_T_E_L_L_E_N.

19 3 4

- 1 9 8 5.

Jaarlijkse uitgave van het Centrum voor Parlementaire geschiedenis van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid.

K A T H O L I E K E

U N I V E R S I T E I T

NIJMEGEN.

Ten geleide.

Voor de vijfde keer verschijnt de bundel "Politiek(e) Opstellen" van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis van Nederland, verbonden aan de Faculteit Rechtsgeleerdheid van de Katholieke Universiteit te Nijmegen. De eerste bundel, jaargang 1980, verscheen begin 1981. In het voorwoord van deze eerste Opstellenbundel heette het dat het een gelukkige gedachte kon zijn aan de verslaggeving van de activiteiten van het CPG toe te voegen een bundel opstellen bij wijze van voorproef en illustratie van het veel­ zijdig karakter van het werk. Voor deze bundel, die de titel 1984-1985 draagt - om de door omstandigheden vertraagde bundel 1983 definitief in te lopen -, geldt dit eens te meer. De zoveel mogelijk naar chronologie geordende opstellen van de full-time en part-time medewerkers van het CPG laten een breed spectrum van onderwerpen, waarmee de staf van het CPG zich bezig houdt, zien: formatieperikelen en de journalistieke verwerking ervan, bijzondere aspecten van het buitenlands, het binnenlands en economisch be­ leid, waaraan soms merkwaardige parlementaire kanten kleven. Tenslotte be­ vat deze bundel een meerjarig onderzoeksprogram van het CPG voor de periode 1985-1988, waardoor belangstellenden, subsidienten en relaties, een inzicht kunnen krijgen in de voorgenomen activiteiten van het CPG. Het CPG, dat met gevoelens van dankbaarheid voor de ondervonden steun van de Faculteit Rechts­ geleerdheid en voor de technische verzorging van de afdeling Reprografie van het Bestuursgebouw van de KU bij de uitgave van onze serie "Politiek(e) Opstellen" deze vijfde bundel de lezers aanbiedt, hoopt dat ook deze bundel bij kan dragen aan de belangstelling voor de recente geschiedenis van het hart van onze vaderlandse politiek: het parlement.

Namens het CPG, dr. P.F. Maas

IN H OU D S O P G A V E :

Pag.

1

-

21:

Nederland aan de wieg van de Duitse Bondsrepubliek. De Londense Zeslandenconferentie van 1948 en de onwetend­ heid van de Staten-Generaaldoor:

P a g . 22

-

29:

drs. M.D. Bogaarts.

Lief dagboek, over de formatie van 1948 gesproken... door: drs. J.E.C.M. van Oerle.

Pag. 30

-

41:

De Wetgever en de toepassing van art. 146 GW 1948. Voorziening in het bestuur van de gemeente Finsterwolde. door: m r . P.P.T. Bovena'Eert.

P ag.

55:

Macro-economische aspecten van de eerste industrialisaciefase (1546-1952). door: drs. J.M.M.J. Clerx.

Pag.

72:

Den Haag' Gisteren. door: dr. J.M.K.J. Kemels.

Pag. 7 3

Meerjarig Onderzoeksprogram van het C.P.G. door: dr. P.F. Maas.

(1985-1988).

Colofon

(c) 1985:

Het Copyright van de artikelen berust bij de auteurs. Alle rechten voorbehouden.

Omslag:

M.D. Bogaarts.

Redactieadres: Centrum voor Parlementaire Geschiedenis Faculteit Rechtsgeleerdheid Kath. Universiteit. Postbus 9049 6500 KK Nijmegen. Typewerk:

tel. 080 - 515535/512463.

R.R. de Valk G.H.T. Janssen-Hoeven

Druk- en bindwerk

Centrale Reproduktiedienst Bestuursgebouw, Katholieke Universiteit Nijmegen.

Oplage:

200

Verzendli jst

Katholieke Universiteit (Faculteit Rechtsgeleerdheid), Stichtingsbestuur; Wetenschappelijke en Algemene Raden van Advies van het CPG; Coördinatiecommissie Parlementaire Geschiedenis van Nederland; Koninklijke Bibliotheek en bibliotheken van alle Nederlandse Univer­ siteiten en Hogescholen én van de Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal; ministeries; Algemeen Rijksarchief; wetenschappelijke bureaus

van politieke partijen;

respondenten en relaties.

Dit Jaarboek is te bestellen door f. 15,— over te maken op Bankgiro 45.61.33.453 t.n.v. M.D. Bogaarts, Nijmegen, onder vermelding: Politiek(e) Opstellen 1984-1985.

- 1 NEDERLAND AAN DE WIEG VAN DE DUITSE BONDSREPUBLIEK. De Londense Zeslandenconferentie van 1948 en de onwetendheid van de Staten-Generaal.

door: drs M.D.Bogaarts

Het jaar 1948 is in de buitenlandse politiek van Nederland van uitzonderlijk gewicht geweest. Niet alleen werd een blijvend bondgenootschap aangegaan met an­ dere West-Europese landen (Verdrag van Brussel), waarmee afscheid werd genomen van de aloude zelfstandigheidspolitiek, maar ook heeft Nederland inzake het heet­ ste hangijzer in de na-oorlogse internationale politiek, de kwestie-Duitsland, partij gekozen voor de oplossing die de westerse bezettingsmogendheden in Duits­ land, de Verenigde Staten, Engeland en Frankrijk, op korte termijn als voorlopige constructie wensten: een aparte West-Duitse staat. Nederland heeft namelijk, sa­ men met België en Luxemburg, aan het overleg van deze mogendheden in de eerste helft van 1948 in Londen over de Duitse kwestie deelgenomen. De daar gemaakte af­ spraken legden onder meer de basis voor de Duitse Bondsrepubliek. Door in te stem­ men met deze afspraken in ruil voor tegemoetkomingen aan bepaalde wensen heeft de Nederlandse regering medeverantwoordelijkheid genomen voor het ontstaan van deze republiek en daarmede voor de daardoor gerezen problemen in de Oost-West-relaties. Hoewel het Nederlandse parlement aanvankelijk via besloten zittingen en memoranda door de regering behoorlijk werd ingelicht over het Nederlandse beleid inzake Duitsland, is het over de gang van zaken in Londen in het ongewisse gelaten. Pas in 1949, nadat de Bondsrepubliek was ontstaan, werd het parlement summier inge­ licht over deze Zeslandenconferentie, zonder dat het op de hoogte werd gesteld waarom en tegen welke prijs de wél medegedeelde wensen en eisen inzake Duitsland door Nederland waren opgegeven. Het Nederlandse parlement is derhalve buiten de­ ze zaak gehouden. Dat geeft te denken en is reden geweest voor nader onderzoek om te bezien wat er zich rondom die conferentie van westerse landen over Duitsland dan wel heeft afgespeeld, welke positie Nederland met de Beneluxpartners daarbij heeft ingenomen en op welke wijze de volksvertegenwoordigingen in de betrokken landen over de afloop van de Londense Zeslandenconferentie zijn geinformeerd. Heeft het Nederlandse parlement zich in de luren laten leggen en zich in een uit­ zonderingspositie bevonden door niet door de regering te worden ingelicht? 1• Inleiding: Een westerse conferentie over Duitsland als onontkoombare oplossing. "We cannot look forward to a unified Germany at this time. We must do the best in the area where our influence can be feit", aldus de Amerikaanse Secretary of State George C. Marshall in een radioboodschap tot het Amerikaanse volk na af­ loop van de mislukte Vier-Mogendhedenconferentie over Duitsland in Londen op 19 december 1947.1 Hiermee rondde Marshall af wat al onder zijn voorganger Byrnes onder druk van president Truman in 1946 in gang was gezet: geen "appeasement"politiek meer jegens de Sovjet-Unie, die als medebestuurder in het verslagen Duitsland niet genegen leek de overeenkomst van Potsdam over het beheer van Duits­ land in goede samenwerking met de anderen door te voeren en de conferenties van de ministers van Buitenlandse Zaken ter voorbereiding van een vredesverdrag met Duits­ land tot een succes te maken. De Sovjets eisten wel herstelbetalingen uit geheel Duitsland op, maar deden geen enkele poging om de eenheid van Duitsland, die de Sovjet-Unie in aansluiting op "Potsdam" zei na te streven, juist op economisch gebied te realiseren. Niet alleen kon daardoor het totaal van de door de Sovjets begeerde herstelbetalingen niet worden becijferd aan de hand van het economisch potentieel van geheel Duitsland, maar ook was het zo niet mogelijk, bijvoorbeeld door het uitblijven van voedselleveranties uit de Sovjet-zSne, een minimumbestaansniveau in de overige zónes overeind te houden. Zeker in het eerste na-oor­ logse jaar heeft de Franse politiek, gericht als die was op een op alle gebieden zoveel mogelijk ontmanteld en verdeeld Duitsland, de problemen in de Geallieerde Controleraad, het hoogste gezagsorgaan van de Grote Vier in Duitsland - Frankrijk was na "Potsdam" toegelaten als vierde mogendheid - , nog verscherpt. De Franse houding werd echter coöperatiever, naarmate Frankrijk meer afhankelijk werd van Amerikaanse financiële hulp. De Sovjet-politiek bleef onvermurwbaar. De Amerikanen, die ook elders in de wereld werden geconfronteerd met de pogingen van de Sovjets hun machtsbereik te consolideren of uit te breiden (Oost-Europa, Dardanellen,Iran), kregen er genoeg van. De politiek van de in 1945 overleden president Roosevelt (de­ mocraat) om hoe dan ook met "Uncle Joe" Stalin goede betrekkingen te onderhouden terwille van de opbouw van de Verenigde Naties en feitelijk ten koste van OostEuropa wreekte zich. De vraag was of Amerika ook de verdere teloorgang van Europa, te beginnen met Duitsland, zou accepteren.

- 2 Hoewel aanvankelijk de Amerikaanse politiek inzake Duitsland precies als die van de andere geallieerden primair gericht was geweest op bestraffing van de Duit­ sers, waarin sporen zichbaar waren van het plan van de Amerikaanse minister Morgenthau om Duitsland te "agrariseren", is deze politiek vooral vanwege de financiële lasten bij het beheer van de bezettingszone geleidelijk losgelaten. Het adagium werd: "The American taxpayer paid once (na de Eerste Wereldoorlog voor nooit terug­ betaalde leningen aan Duitsland om de herstelbetalingen aan de overwinnaars mogelijk te maken), he is not going to pay again." ^ Op 4 mei 1946 hakte generaal Lucius Clay, de fungerende Amerikaanse bevelhebber in Duitsland, de knoop door en liet de demontage van overbodig geachte industrieinstallaties in en levering ervan aan ge­ allieerde landen als herstelbetaling uit zijn zóne stopzetten, tenzij Duitsland als een economisch geheel zou worden behandeld. De autarkie van de zónes moest worden doorbroken. De Britse generaal Robertson sloot zich voor zijn zóne bij deze bruuske handelwijze aan. Op 20 juli 1946 nodigde Amerika de andere drie mogendheden in de Controleraad uit hun zónes economisch te laten samenwerken met die van de V.S., waarop alleen de Britten positief reageerden. Op 1 januari 1947 startte de Bizone, het economisch samenwerkingsverband van de Amerikaanse en Britse zónes, De Ameri­ kaanse belastingbetaler draaide voortaan ook op voor het merendeel van de tekorten van de Britse zóne. Om de Duitsers een steuntje in de rug te geven bij het puinrui­ men, hen enig uitzicht te geven in hun ellende en om het Amerikaanse standpunt in­ zake Duitsland zowel tegenover de Russen als tegenover de Fransen duidelijk te mar­ keren hield Secretary of State Byrnes, kort voor zijn aftreden, in Stuttgart op 6 september 1946 een niet mis te verstane redevoering voor een Duits gehoor0 Daarin werd de eenheid van Duitsland onderstreept. Er diende een voorlopige Duitse centra­ le regering te komen. Afgezien van de (economische) aanhechting van het Saargebied aan Frankrijk en de afstand van enige gebieden in het Oosten aan Polen diende het Duitse gebied intact te blijven, waarmee vooral de Franse politiek gericht op af­ scheiding van het Rijn-Roergebied werd geblokkeerd. Het industriële (vredes-) po­ tentieel moest Duitsland in staat stellen zichzelf zonder hulp van buitenaf op Euro­ pees niveau te handhaven. "European recovery wille be slow ... if Germany ... is turned into a poorhouse." Herstelbetalingen in de vorm van ontmantelingen van de oorlogsindustrie bleef een eis; herstelbetalingen uit de lopende productie werden als in strijd met "Potsdam" afgewezen. Controle op Duitsland voor veiligheidsdoeleinden, met name op het Rijn-Roergebied, had Amerikaanse steun, maar dergelijke controle mocht niet uitlopen op manipulatie van het politieke en economische leven in Duitsland. Amerika was bereid, zolang er een bezettingsmacht in Duitsland nodig was, deel uit te maken van een dergelijke macht. Met deze toezegging werd aan de veiligheidsobsessie van de Fransen tegemoet gekomen. Tenslotte deelde Byrnes mee dat Amerika het Duitse volk wilde helpen een eervolle plaats onder de vrije en vre­ delievende volken van de wereld in te nemen. De redevoering van Byrnes bleef binnen de lijnen van "Potsdam", maar legde het accent sterk op het economisch herstel in Duitsland. De periode van bestraffing en voorgeschreven lage productieniveaus, waaronder ook buurlanden als Nederland te lijden hadden, was wat de Amerikanen be­ trof voorbij. Aan de doeleinden van deze door Byrnes aangegeven Duitsland-politiek zouden de Amerikanen blijven vasthouden, ook al zou begin 1948 blijken dat deze Amerikaanse politiek voorlopig slechts in een deel van Duitsland zou kunnen worden toegepast.3 Het jaar 1947 zou de grondslag leggen van de definitieve deling van Duitsland en van Europa. Terwijl de Grote Vier het nog eens konden worden over de opstelling van een vredesverdrag met Italië en de As-satellieten, gelukte het hen niet over­ eenstemming te bereiken over de grondslagen van een dergelijk verdrag met Duits­ land. Andere geallieerden in de strijd tegen Duitsland bleven niettemin hopen op een goede afloop van de Duitse kwestie en stuurden begin 1947 nota's over de ge­ wenste politieke, economische en territoriale toekomst van Duitsland naar de Gro­ te Vier als bouwstenen voor een vredesverdrag. Ook Nederland heeft, na een eerste nota over voorstellen tot verwerving van Duits grondgebied en het tijdelijk beheer van Duitse economische hulpbronnen (mijnen), een uitgebreid Memorandum over alle aspecten van de Duitse kwestie in januari 1947 het licht doen zien.4 Op de voor­ jaar sconferentie van de Grote Vier in Moskou, van 10 maart tot 24 april 1947, zijn deze nota's niet in behandeling genomen. De conferentie gaf een herhalina van zet­ ten te zien. Over de staatkundige structuur en de grenzen van Duitsland bleek gro­ te onenigheid. Vooral het demasqué van de Franse politiek was treffend, toen bleek dat geen van de andere mogendheden iets voelde voor een opdeling van Duitsland. Deze conferentie eindigde nog wel met een afspraak om aan het einde van het jaar

- 3 weer bij elkaar te komen, maar veel illusies over een mogelijk accoord tussen de Vier en daarmede over het behoud van het "one-world”-concept dat de Verenigde Na­ ties schraagde kon men niet meer koesteren. De toon was al op 12 maart 1947 ge­ zet, toen Truman voor het inmiddels in meerderheid republikeins en op de penning geworden Amerikaanse Congres de voorgenomen steun aan Griekenland en Turkije bij het verzekeren van de politieke (westers georiënteerde) orde plaatste in het alge­ mene kader van de strijd tegen de onderdrukking ten behoeve van het behoud van de vrije wereld. Alleen zo kon de hulp voor deze en andere landen aan het Congres wor­ den verkocht. Tegelijkertijd werd hiermee een doctrine afgekondigd die aansloot op de feitelijke tweedeling in de wereld. De lancering van het Amerikaanse hulpplan voor Europa door Marshall op 5 juni 1947 was weliswaar aan alle niet-fascistische landen in Europa gericht, maar de uiteindelijke afzegging door de Sovjet-Unie en haar satellieten in Oost-Europa - waaronder het door de communisten gedomineerde en als onafhankelijke democratie versleten Tsjechoslowakije - zorgde er voor dat de dollars daar terecht zouden komen waar ze bedoeld waren: in West-Europa, waarin de westelijke zónes in Duitsland nadrukkelijk - met de warme steun van de nu innig sa­ menwerkende Beneluxlanden - werden begrepen (eerste Marshallhulp-conferentie in Parijs, zomer 1947)o De Sovjet-Unie beantwoordde dit dollaroffensief door in sep­ tember 1947 de Europese communistische partijen op één anti-Amerikaanse lijn te krijgen, tot uiting komend in de oprichting van een communistische ideologische centrale: het Communistisch Informatie Bureau (Cominform). In Frankrijk en Italië lokten de communisten, die over een flinke aanhang konden beschikken, politieke on­ lusten uit, die voor de V.S. reden waren deze twee financieel en politiek labiele landen extra hulp te geven (Interim-aid). Voor Frankrijk, dat in 1946 ook al een grote dollarlening had gekregen, betekende al deze Amerikaanse hulp, tesamen met de erkenning dat de Franse politiek inzake Duitsland niets uitrichtte, dat de Gallische haan op de Duitse puinhopen een toontje lager moest kraaien.5 Op 25 november 1947 startte in Londen derhalve onder een slecht gesternte de najaarsconferentie van de ministers van Buitenlandse Zaken van de Grote Vier over Duitsland. Voor de aanvoerder van de Sovjet-delegatie, Molotov, bood deze confe­ rentie vooral een fraaie gelegenheid fel van leer te trekken tegen de wat hij noem­ de door Amerika geinitieerde schending van de Potsdam-overeenkomst. De Rus eiste een viermogendheden-controle op het Roergebied, opheffing van de Bizone en afspra­ ken over herstelbetalingen. Hij wees evenwel de uitnodiging van Marshall om de Sovjet-zóne bij het samenwerkingsverband van de westelijke zónes te doen aanslui­ ten om het herstel van Duitsland te bespoedigen van de hand. Marshall was overigens niet van plan de Russen in geheel Duitsland voet aan de grond te geven via een Roercontrole of een Duitse eenheid op Sovjet-voorwaarden. Dat zou de economische plundering van Duitsland door de Sovjet-Unie hebben betekend. Zijn doelstelling stond vast: het westers deel van Duitsland moest in West-Europa geintegreerd wor­ den. 6 De conferentie heeft het nuttig effect aan westerse zijde gehad dat deze stelling van Marshall allengs als onontkoombaar door het westen, meer in het bij­ zonder in Frankrijk, werd geaccepteerd en de schuld voor de Duitse en Europese deling naar de Sovjetkant kon worden geschoven. De Grote Vier gingen uiteen zon­ der een nieuwe datum voor een volgende conferentie te hebben bepaald. De mislukking van deze bijeenkomst heeft de Europese deling bezegeld. Aan wes­ terse kant begreep men dat de Sovjet-Unie haar invloedssfeer zou gaan afgrendelen, wat gevolgen kon hebben voor Tsjechoslowakije en voor de presentie van de drie wes­ terse mogendheden in West-Berlijn. Ernest Bevin, de Britse Labour-minister van Bui­ tenlandse Zaken, kwam nog tijdens de conferentie in Londen bij zijn westerse colle­ ga's met het voorstel de West-Europese landen in een of andere vorm van bondgenoot­ schap tegen een mogelijk Sovjet-gevaar bijeen te brengen, wat uiteindelijk zou ge­ lukken bij het Verdrag van Brussel van 17 maart 1948, dat Engeland, Frankrijk en de Beneluxlanden sloten. Tegenhouden kon men deze deling in Europa met al zijn grimmige gevolgen, die men voorzag, niet meer. De Duitse kwestie immers was als vliegwiel van het dispuut tussen Oost en West vanwege de belangrijke geografisch-politieke en economische aspecten ervan niet meer te stoppen. Nog bij het afronden van de werkzaamheden in Londen hebben Marshall en Bevin hun Franse collega Georges Bidault weten over te halen in te stemmen met het plan om een aparte conferentie van de westerse grote mogendheden aan de financieel-economische problemen van hun zónes te wijden. Voorlopige voorzieningen waren immers nodig om de economische ontplooi­ ing van (West-) Duitsland, met name om het ambitieuze Marshall-plan voor Europa te laten slagen, mogelijk te maken. Voor een dergelijke ontplooiing waren de eer­ ste stappen in augustus 1947 al in de Bizone ondernomen door daar verhoging van

- 4 het productieniveau toe te staan, waarbij de Fransen wél, doch de Sovjets geen ge­ legenheid werd geboden hun zienswijze te geven (driemogendheden-overleg 22-27 au­ gustus 1947). Het betekende dat de Duitsers meer verantwoordelijkheid moest worden gegeven. Marshall en Bevin waren het er over eens dat dit goed zou kunnen door de Bizonale samenwerking, die in de vorm van een Economische Raad (29 mei 1947)al een soort volksvertegenwoordiging had gekregen verder uit te bouwen. De Britten, die Frankrijk als gendarme op het continent voor ogen hadden en daarom wilden ontzien, meenden dat instemming van de Fransen met deze plannen gewenst was. De Fransen op hun beurt waren zeer geinteresseerd in controle op de productie en allocatie in het Roergebied, in erkenning van de bijzondere status van het Saargebied en in afspra­ ken over beveiliging tegen een mogelijke opleving van het Duitse gevaar, zodat Bidault zich bereid toonde over technische zaken die niet zouden prejudiceren op politieke beslissingen voor geheel Duitsland te praten. Verder wilde hij met het oog op de ver­ houding met de Sovjet-Unie, waarmee een apart vriendschapsverdrag bestond, en het thuisfront, waar de oppositie (communisten en Gaullisten) voorlopig om de anti-Duitse palm streed, niet gaan. Men besloot een dergelijke driemogendheden-conferentie over Duitsland begin 1948 in Londen te h o u d e n . ^ Nog voor deze westerse conferentie kon plaats vinden en voordat het Britse ka­ binet officieel had ingestemd met de plannen van Bevin voor Duitsland hadden de "on­ derkoningen" in de Bizone, de generaals Robertson (UK) en Clay (USA), de voornemens van Marshall en Bevin voor hervormingen in de Bizone reeds in daden omgezet. Op 7 on 8 januari 1948 kondigden zij in Frankfurt, op een conferentie met leidende Duitse politici uit de aangesloten deelstaten, de nieuwe constructies voor de Bizone aan: de Economische Raad zou worden verdubbeld en meer bevoegdheden (budgetrecht, belas­ tingheffing) krijgen, er zou een Deelstatenraad als logische aanvulling op deze Eco­ nomische Raad in een federatief stelsel, een Beheersraad (soort economisch kabinet), een bizonaal Hooggerechtshof en een Centrale Bank komen. Met dit voorgeborchte van een West-Duitse staat stemden de Duitse minister-presidenten uit de Bizone op 26 januari 1948 in. Op 9 februari 1948 traden deze nieuwe organen in werking. De Fran­ sen protesteerden tegen deze stappen, nu zij nergens in gekend waren. Bovendien vreesden zij dat de Sovjets in reactie op dit bizonale Duitse economische bestuur een eigen bestuur in de voormalige rijkshoofdstad Berlijn zouden vestigen, waar­ door de Sovjets zich tegenover de Duitse bevolking als de ware beschermers van de Duitse eenheid konden opwerpen. De Amerikanen en de Britten wensten echter geen getreuzel meer. De Sovjets konden hen niet meer ophouden,- ook de Fransen niet, al werd hen tactisch verzocht hun visie op de oplossing van de Duitse problemen dan maar schriftelijk te geven ter voorbereiding van de driemogendheden-conferentie. Op deze conferentie van de westerse drie mogendheden kon nog wel worden gesproken over de politieke, economische en territoriale constructie van alle westerse zónes en over een Roer-contröle, maar de richting was al aangegeven door de drastische stappen in de Bizone. Aan Frankrijk de keuze om mee te doen. Aan de Beneluxlanden, die zo lang gebedeld hadden om inspraak in de Duitse kwestie, om op de stroom mee te varen of aan de kant te blijven s t a a n . 8 2. De Beneluxlanden willen en mogen meedoen aan het westers Duitsland-beraad. Voor de beleidsfunctionarissen van de departementen van Buitenlandse Zaken van de Beneluxlanden, die zich met de Duitsland-zaak bezig hielden, waren de stormachti­ ge ontwikkelingen inzake de Oost-West-verhouding en Duitsland aan het einde van 1947 reden om met elkaar in conclaaf te gaan en de strategie voor een gezamenlijk beleid voor Duitsland uit te stippelen. Aanvankelijk hadden de drie landen ieder afzonder­ lijk een beleid inzake Duitsland geformuleerd en begin 1947 aan de Grote Vier hun wensen en visie op het Duitse probleem kenbaar gemaakt. Nederland had toen al de wens voorop gesteld om de buurlanden te betrekken bij het bepalen van het beleid in Duitsland. Daarnaast had Nederland aangedrongen op beperking van de bezettings­ macht, vereniging van de zónes, economische en sociale bestaanszekerheid voor de Duitsers en inschakeling van de Duitsers bij hun eigen voedselvoorziening. Duits­ land moest een federatieve staatsvorm krijgen. Daarnaast diende er voor gezorgd te worden dat de vroegere bundeling van economische macht (kartels, concerns) blijvend tot het verleden zou behoren. Een apart regime voor de controle op het Rijn-Roer­ gebied voor een beperkte tijd, waarin Nederland moest kunnen deelnemen, werd door Nederland wenselijk geacht, evenals inschakeling van de nabuurstaten bij de contro­ le op de demilitarisatie van Duitsland. Inschakeling van Duitsland in de Europese economie werd noodzakelijk genoemd, waarnaast Nederland echter ook eisen op terri­ toriaal en economisch (tijdelijk beheer van Duitse kolen- en kalimijnen door Neder­ land) terrein formuleerde. In de Benelux was over dit laatste punt de nodige wrij­

- 5 ving ontstaan. Op wezenlijke punten - de politieke en economische opbouw van Duits­ land, de noodzaak tot inschakeling bij de controle en het te voeren beleid in dit land door de Grote Vier - waren de drie kleine landen het eens. Het gemeenschappelijk inzicht dat de wensen van deze drie landen nauwelijks aan bod kwamen temidden van die van de andere geallieerden deed de drie landen, naar de geest van de Beneluxovereenkomst, hun beleid inzake Duitsland coördineren. De Nederlandse minister van Buiten­ landse Zaken in het rooms-rode kabinet-Beel (1946-1948), de partijloze beminnelijke beroepsdiplomaat mr. C.G.W.H. baron van Boetzelaer van Oosterhout, had al in het kabi­ netsberaad eind 1946 zijn afkeuring uitgesproken over het eisenpakket inzake Duits­ land. Deze Beneluxoriëntatie van het Duitslandbeleid was voor hem een mogelijkheid het eisenpakket naar de achtergrond te werken en zich te richten op hetgeen gezamen­ lijk tot stand kon worden gebracht. De Beneluxsamenwerking, die ook al bij het Marshall-hulpoverleg in Parijs in de zomer van 1947 opmerkelijk succesvol was ge­ weest, leidde tot het indienen van een gezamenlijk memorandum over de Duitse kwestie bij de Grote Vier eind november 1947, waarin vooral de andruk werd gelegd op de wens van de drie landen betrokken te worden bij het overleg van de Grote Vier over Duits­ land, wanneer de belangen van de drie landen in het geding waren. Voor Nederland, dat het economisch slechter ging dan de partners in de Benelux, ging het er bovenal om op de een of andere wijze gehoor te vinden bij de Grote Mogendheden voor de klachten over de aanhoudende discriminatie van Nederland als traditionele handelspartner van Duitsland door de autoriteiten in de bezettingszones in Duitsland, meer in het bij­ zonder die in de Bizone. Juist aan het einde van 1947, toen Nederland de bodem van de deviezenkas zag en het economisch herstel van de eerste jaren dreigde te stagne­ ren, was het van levensbelang het vrijwel tot stilstand gekomen handelsverkeer met Duitsland op gang te brengen.9 Nog tot halverwege december 1947, ten tijde van de conferentie van de Grote Vier in Londen, hebben de Beneluxlanden gemeend dat de Oost-West-tegenstelling zou kunnen worden overbrugd en Duitsland niet zou worden v e r d e e l d . p as na afloop van de conferentie in Londen, toen diplomatieke sonderingen uitwezen dat een aparte wes­ terse bijeenkomst over Duitsland in de maak was, begreep men in Brussel, Den Haag en Luxemburg dat een voorlopige deling van Duitsland op handen was en dat de Benelux­ landen voor de keuze stonden ofwel vast te houden aan de Viermogendhedenconstructie in Duitsland en geen partij te kiezen in het geschil tussen de mogendheden - wat vanwege de instemming met de Marshall-hulp en met de politieke implicaties ervan niet goed meer voorstelbaar was - ofwel de feiten in Duitsland onder ogen te zien en te trachten bij de westerse mogendheden aan de onderhandelingstafel te komen. Eind december 1947 werd vanuit Londen bericht dat de Beneluxlanden wellicht gehoord zou­ den worden tijdens de voorgenomen westerse conferentie. Dat was voor de Beneluxlan­ den onaanvaardbaar.*1 Men wilde op voet van gelijkheid kunnen deelnemen aan het over­ leg over Duitsland. Op 12 januari 1948 lieten de diplomatieke vertegenwoordigers van de drie kleine landen in Washington, Londen en Parijs weten dat de drie landen vol­ uit betrokken wensten te worden in het voorgenomen overleg over Duitsland. De drie landen waren immers zwaar getroffen door de oorlog en in hun afhankelijkheid van de Duitse economie kwetsbaar voor de maatregelen in de bezettingszones in Duitsland. Zij konden ook de nodige ervaring met Duitsland als waardevolle component in het voorge­ nomen overleg aanbieden. Het leek de drie landen redelijk, gelet op de betrokkenheid bij de economische reconstructieplannen voor Europa - waarbij de westelijke zónes in Duitsland een eentrale plaats hadden - , hen ook bij verdere stappen inzake Duits­ land in te s c h a k e l e n . 12 Met dit verzoek aan de westerse mogendheden hadden de Bene­ luxlanden strikt genomen de facto de voorlopige deling van Duitsland a priori aan­ vaard en er de consequenties uit getrokken. Dit betekent dat nog vóór de oprichting van de Westerse Unie, algemeen gezien als het breukpunt in het buitenlands beleid van de betrokken landen, door de Beneluxlanden een eerste stap was gezet op de weg naar de erkenning van de tweedeling in Europa. Over de mate waarin de Beneluxlanden in het Londens overleg zouden moeten wor­ den betrokken heerste de nodige verwarring. Er waren diplomaten van de westerse Gro­ te Drie die vonden dat de Beneluxlanden hun Militaire Missies - de diplomatieke ver­ tegenwoordigingen bij de Geallieerde Controleraad in Berlijn - maar beter moesten gebruiken om invloed op de Duitse zaken te verwerven, waarbij het verzet van de bevelhebbers Clay en Robertson tegen deelneming van de Beneluxlanden aan het volle­ dig overleg over Duitsland een rol speelde. De beide bevelhebbers meenden dat de Beneluxlanden zich niet mochten mengen in de uitsluitende bevoegdheden van de Gro­ te Mogendheden - i.c. die van de bevelhebbers - en daarom slechts hun visie op be­ I

- 6 paalde aspecten van het Duitse probleem konden geven zonder deel te nemen aan het beraad over tekst en inhoud van de te nemen maatregelen. Ook de Fransen, die achter­ docht koesterden jegens de Beneluxlanden vanwege de groeiende aanspraken van de Noor­ derburen bij allerlei overleg in West-Europees verband, wierpen bedenkingen op tegen de entree van "Spaakistan", zoals zij de Benelux naar de energieke socialistische premier en minister van Buitenlandse Zaken van België Paul-Henri Spaak wel plachten aan te duiden. Voor de Fransen speelde het formeel overeind houden van de viermogendheden-status in Duitsland een grote rol, zodat het karakter van overleg over interne zaken in Duitsland niet mocht worden aangetast door andere landen daarbij te betrek­ ken. Het wantrouwen tussen Frankrijk en de Beneluxlanden inzake de reorganisatie in Duitsland was trouwens wederzijds. De drie kleine buurlanden van Duitsland zagen in de Franse bezwaren tegen verhoging van de Duitse productie ook een poging om de Fran­ se industrie en daarmee de Franse macht in West-Europa te doen prevaleren. De Fransen hadden aan de andere kant de Beneluxsteun nodig om daadwerkelijke controle op het Roergebied, waar de Britten en de Amerikanen weinig voor voelden, te verkrijgen. De Beneluxstaten maakten hiervan gebruik evenals van de wens van de Amerikanen en de Britten om West-Duitsland en West-Europa economisch en politiek tot een stabiele re­ gio om te smeden.1-’ Van doorslaggevend belang in de discussie over de toelating van de Beneluxlan­ den tot de Londense conferentie was de coincidentie van de plannen voor dit afzonder­ lijk westers overleg over Duitsland met de lancering van het plan voor de totstand­ koming van een West-Europese Unie door Bevin op 22 januari 1948 in het Lagerhuis. Concreet kwam dit plan van Bevin neer op een gezamenlijke uitnodiging van Engeland en Frankrijk aan de Beneluxlanden om een dergelijke unie, waarin de afweer van geva­ ren van buitenaf en van binnenuit - lees: het communisme - in gezamenlijke actie de kern vormde, te sluiten. De kleine naties begrepen dat Bevin hiermee ook de verant­ woordelijkheid voor het betrekken van de Beneluxlanden bij het Duitse probleem op zich had genomen.14 Dat bleek juist getaxeerd, want Bevin stelde zelf enkele dagen na zijn Lagerhuisrede aan Amerika en Frankrijk voor om als punt zes van de agenda van het voorgenomen Londens overleg de associatie van de kleine landen in de poli­ tiek ten aanzien van Duitsland op te nemen. Amerika, dat al aan de Beneluxlanden had laten weten het belang van de drie landen bij de toekomst van Duitsland te onderken­ nen en aan de wens van de drie om betrokken te worden in het Duitslandoverleg de no­ dige aandacht te geven, vond dit een goed idee en deed het voorstel een vertegenwoor­ diger van de Benelux de zittingen van de Grote Drie te laten bijwonen. Voor de Ameri­ kanen speelde mee dat zij bij het uitblijven van een viermogendheden-overeenkomst over Duitsland er rekening mee hielden dat toekomstige participatie van West-Duits­ land in de West-Europese Unie niet onmogelijk w a s . ^ Dat betekende op voorhand dat een Unie, gericht tegen het Duitse gevaar - zoals de Fransen wilden om de mogelijk­ heid van aansluiting van de Sovjet-Unie bij de Unie open te houden - , geen zin had. Het betekende ook dat voor Amerika de noodzaak in de constructie van de Londense conferentie de schijn van intern overleg van de bevoegde mogendheden over Duitse aangelegenheden minder zwaar woog. Wél was Amerika van mening dat de Beneluxlanden niet betrokken konden worden in operationele besluiten, die de jurisdictie van de bezettende mogendheden betroffen. De Amerikanen wensten geen vertraging in de nood­ zakelijke stappen bij de reorganisatie in Duitsland. In de Beneluxhoofdsteden werd met genoegen vernomen dat de Franse diplomatie zich haastig instelde op een andere houding ten opzichte van Duitsland om te voorkomen dat de V.S. en Engeland zonder Frankrijk hun plannen voor Duitsland zouden doorzetten. De Fransen erkenden dat het succes van het Bevin-plan afhankelijk was van deelneming van de Beneluxlanden aan het westers overleg over Duitsland.^ Indien althans de drie kleine landen bereid waren hun tot dan toe onafhankelijke buitenlandse politiek - waarin de samenwerking in de Verenigde Naties centraal stond - in te ruilen voor een blijvend bondgenootschap in West-Europa, kwamen de Beneluxlanden in de riante positie om het succes van het Bevin-plan afhankelijk te maken van toelating tot het aanstaande Londense overleg. Op hun bijeenkomst eind januari 1948 formuleerden de regeringsdelegaties van de Beneluxlanden met nog meer klem de stelling dat de drie kleine landen moesten kun­ nen meepraten over de Duitse kwestie als voorwaarde tot toetreding tot een wester­ se unie.17 De koppeling tussen de toetreding tot een westerse unie en inspraak in de Duit­ se kwestie is succesvol geweest. Op 7 februari 1948 bracht de Britse onderminister Hector McNeil in opdracht van Bevin een bezoek aan Brussel, waar hij tegenover Spaak en diens collega uit Luxemburg Joseph Bech de toezegging deed dat de Benelux-

- 7 landen zouden worden uitgenodigd voor de Londense conferentie. Een week lang hoorde men vervolgens niets meer, zodat België namens de Beneluxlanden aan Londen liet we­ ten dat de drie kleine landen onverbiddelijk vasthielden aan hun eis en geen genoe­ gen zouden nemen met de mogelijkheid hun visies op het Duitse probleem ter confe­ rentie voor te dragen, zeker niet gelet op het voorstel van Bevin voor een westerse unie.18 yan Boetzelaer heeft in de Eerste Kamer op 24 februari 1948 over deze Beneluxvoorwaarde verklaard dat het niet betrekken van de Beneluxlanden in het overleg over de toekomst van Duitsland in strijd werd geacht met de opzet van Bevin "om ons in die westerse gemeenschap naast Frankrijk en Engeland een belangrijke plaats te doen i n n e m e n " . 19 Engeland heeft het allemaal goed begrepen. Op 19, 20 en 21 febru­ ari 1948 hielden de Amerikaanse en Britse delegaties een voorconferentie, waaruit overigens eens te meer bleek dat de Londense conferentie een Amerikaans-Brits plan behelsde dat de Fransen min of meer werd opgedrongen, na deze hiervoor rijp te heb­ ben gemaakt door Amerikaanse-Britse erkenning (28 januari 1948) van de economische aanhechting van het Saargebied aan Frankrijk (ingang:1 april 1948).20 Op deze voorconferentie werd men het eens over het Britse voorstel de drie kleine landen aan de besprekingen over Duitsland te laten deelnemen, behalve bij die punten die het in­ terne geallieerde beheer in de zones zouden betreffen. Het op 23 februari 1948 in het Old India Office in Londen begonnen driemogendheden-overleg over Duitsland be­ sloot als eerste punt de Beneluxlanden op deze voorwaarde aan het overleg te laten deelnemen. De Britse delegatieleider en gastheer namens Bevin, de "Permanent Undersecretary of State for the German Section", Sir William Strang, heeft daarop de drie Beneluxlanden per telefoon en brief uitgenodigd naar Londen te komen.21 De drie kleine landen hadden al de nodige stappen ondernomen om een delegatie voor de Londense conferentie samen te stellen in de veronderstelling dat slechts diplomatieke slordigheid de oorzaak van het uitblijven van een gepaste uitnodiging kon zijn. Hoewel de Grote Drie in het Westen het aan de Beneluxlanden zelf overlie­ ten te bepalen of er een gemeenschappelijke delegatie van de drie kleine landen moest worden geformeerd, hadden de Beneluxlanden al besloten met één delegatie aan de besprekingen deel te nemen. De delegatie zou worden aangevoerd door de Nederland­ se ambassadeur bij het Hof van St.James, jhr.mr. E.F.M.J. Michiels van Verduynen, die als gewiekst diplomaat de volle achting genoot van de regeringen van de drie landen. De Nederlandse belangen werden groter geacht dan die van de Beneluxpartners, zodat het logisch was, toen de Belgen eenmaal de leiding hadden van de Beneluxdelegatie bij de onderhandelingen over een westerse unie, dat een Nederlander de dele­ gatie in Londen zou aanvoeren. Spaak bleek echter wel bevreesd dat de Hollanders "want to push too hard and too soon", zoals een Amerikaans diplomaat in Brussel te horen kreeg.22 op 26 februari 1948 verscheen de Beneluxdelegatie aan de onderhande­ lingstafel. De eigenlijke Londense Zesmogendheden-conferentie over Duitsland, zoals deze bijeenkomst - wellicht ironisch - in de geschiedschrijving soms wordt genoemd, kon beginnen.23 3. De Zeslandenconferentie stippelt een gemeenschappelijk beleid uit. Het bekend worden van de plannen van de westerse mogendheden om een aparte con­ ferentie over Duitsland te beleggen heeft tot de nodige schermutselingen met het Sov­ jetblok geleid. Bij nota van 13 februari 1948 protesteerde de Sovjet-Unie tegen de veronderstelde poging van de westerse mogendheden om de Viermogendhedenstatus van Duitsland geweld aan te doen en zich niet te willen houden aan "Potsdam". In de pas met deze Sovjet-politiek hebben de ministers van Buitenlandse Zaken van Polen, Tsjechoslowakije en Joegoslavië op een vergadering in Praag op 17 en 18 februari 1948 gewaarschuwd voor een oplossing in Duitsland, die dit land tot een haard van onrust en instrument van nieuwe agressie zou kunnen doen omvormen. Om te voorkomen dat het allemaal zo ver zou komen vroegen deze landen aan de conferentie te mogen deelnemen. Zij slaagden er echter niet in de positie van de Beneluxlanden te bereiken. De notawisseling tussen Amerika en Engeland enerzijds en de Sovjet-Unie anderzijds liet de nodige verscherping van toon zien; Frankrijk, dat niet had deelgenomen aan het over­ leg in Potsdam, achtte zich niet in deze controverse betrokken. Het AmerikaansBritse verweer kwam er op neer dat bij afwezigheid van overeenstemming over de afge­ sproken behandeling van Duitsland als één geheel de westerse mogendheden voor hun z5nes tot eenheid wilden komen, waarbij de Sovjet-Unie zich altijd kon aansluiten.24 Belangrijker nog voor de sfeer ter conferentie en voor wijze waarop het Sovjet-gedrag werd geinterpreteerd was de Tsjechoslowaakse regeringscrisis, die was geëindigd met de overname van de volledige macht door de communisten op 25 februari 1948 via de weg van intimidatie en politieke stakingen. Zeker voor de Amerikanen was dit het sein met grote klem de andere deelnemers aan het overleg in Londen te winnen voor

-

8

-

een snelle reorganisatie van (West-) Duitsland. De wijze waarop de Sovjets op de hoogte werden gesteld van de einduitkomsten van het Londens overleg was voor hen ver­ volgens weer aanleiding tot een politiek offensief tegen het Westen over te gaan. Zoals vermeld is het overleg in Londen in twee sessies verlopen, van 26 febt uüt i tot 7 maart en van 20 april tot 2 juni 1948. In de tussenperiode hebben de drie wes­ terse bevelhebbers in Duitsland vergaderd in Berlijn, in overleg met onder meer do Beneluxvertegenwoordigingen, otn de diverse voorstellen uit de eerste sessie zoals de vorm van het contact tussen de Beneluxlanden en de bezettende mogendheden in Duits­ land uit te werken ten behoeve van de tweede sessie. Deze tweede sessie is niet zo vlot verlopen als de eerste en moest onderbroken worden om het overleg, dat op een dood punt was gekomen, door middel van ruggespraak in de verschillende hoofdsteden uit het slop te halen. Vooral aan Franse zijde kostte het de nodige moeite om in de beveiliging tegen het Duitse gevaar mee te gaan met de zeer gematigde AmerikaansBritse voorstellen. Bidault, die tevoren in de Assemblée had beloofd over het in Londen te voeren beleid verantwoording af te zullen leggen, begreep dat zijn delega­ tie, onder leiding van de ambassadeur in Londen René Massigli, met concrete resulta­ ten ter vervulling van een deel van de Franse Duitsland-politiek moest terugkomen. De Amerikanen, aangevoerd door hun ambassadeur in Londen Lewis L. Douglas, hebben zich ingespannen de aarzelende Fransen duidelijk te maken dat er een ander gevaar dreigde dan het oude Duitse. De vergroting van de communistische invloedssfeer was voor de Amerikanen reden om aan te dringen West-Duitsland voor West-Europa te behouden en de Duitse bevolking te ontzien, zoals inzake de Roercontrole en de poli­ tieke opbouw. De Fransen wilden echter onder geen beding dat er een acoord zou wor­ den getekend dat voor de aanhangers van De Gaulle, communisten en conservatieven re­ den zou kunnen zijn te geloven dat Duitsland zonder meer op de been werd geholpen. Het Britse standpunt, dat consolidatie van West-Europa zonder Duitsland onmogelijk was, leidde er toe de Amerikanen op deze weg grotendeels te volgen en tussen Amerika en Frankrijk te bemiddelen. Frankrijk zou onder druk van de internationale ontwikke­ lingen uiteindelijk bereid zijn een aantal oude denkbeelden, zoals de afscheiding van het Roergebied, te laten schieten in ruil voor concrete afspraken over een Roercon­ trole, over de nadrukkelijk federatieve staatsopbouw in Duitsland en over de veilig­ heid door middel van blijvende aanwezigheid van Amerikaanse bezettingstroepen zolang de vrede in Europa niet zou zijn verzekerd. Het slotcompromis tussen de Grote Drie is buiten de Beneluxdelegatie om tot stand gekomen, tot ergernis van deze delegatie. Dit slotcompromis is vervolgens aanleiding geweest tot onenigheid binnen de Franse diplomatie;Massigli heeft niettemin getekend en Bidault bleef aarzelen. Van de Be­ neluxlanden heeft vooral Nederland water in de wijn moeten doen op het terrein van de territoriale en economische claims om het tempo van de Amerikaans-Britse plannen voor Duitsland goed te kunnen bijhouden. De Beneluxlanden deelden de Franse obsessie voor het Duitse gevaar, maar waren te zeer afhankelijk in economisch opzicht van het Duitse herstel om de Franse kaart geheel te kunnen steunen. De Nederlandse regering was te zeer bevreesd voor de gevolgen van een mogelijk instabiel Duitsland naast de deur om bezwaar te blijven aantekenen tegen de geringe aandacht voor de territoriale en economische claims op de conferentie van Londen. De agenda van het overleg was bekend gemaakt. Gesproken zou worden over de in­ schakeling van de Beneluxlanden in het beleid inzake Duitsland, de plaats van de wes­ terse zones in het Marshallhulp-overleg, de rol van de Duitse economie in die van Europa en de controle op het Roergebied, de beveiliging tegen het Duitse gevaar, de herstelbetalingen, de politieke en economische organisatie van Duitsland en tenslot­ te de voorlopige territoriale regelingen. Hoewel de Beneluxdelegatie niet vooraf overleg had gevoerd over een gezamenlijke koers voor al deze punten en tamelijk on­ voorbereid ter conferentie verscheen, heeft de delegatie zich niettemin ras laten gelden. Nadat de Beneluxdelegatie algemene beschouwingen op het Duitse politieke en economische herstel had geleverd conform de memoranda van de drie kleine landen uit 1947, heeft zij op 28 februari 1948 een aparte nota ingediend over de zo zeer gewenste associatie van de Beneluxlanden in de toekomstige politiek van de mogendheden be­ treffende Duitsland.^Hierin werd gewezen op de verklaringen van de Grote Vier in 1945, die inschakeling van andere landen in het kader van de V.N. en bij de voorbe­ reiding van een vredesregeling met Duitsland mogelijk maakten. Douglas voelde, onder invloed van generaal Clay, die evenals zijn collega's Robertson en Koenig aan de con­ ferentie deelnam, niets voor een verplichting tot consultatie voorafgaand aan be­ paalde noodzakelijk geachte maatregelen. Ook de Engelsen waren terughoudend, omdat de dominions hadden laten weten toch al gebelgd te zijn over de inspraak van de Beneluxlanden en hadden geëist op gelijke voet te mogen deelnemen aan de bespre­ kingen over de toekomst van Duitsland. Daar kwam bij dat de drie westerse mo­ gendheden nog altijd rekening hielden met de mogelijkheid van herstel van het vier-

- 9 mogendhedenoverleg over Duitsland, waarin een formele toekenning van bepaalde rech­ ten aan de Beneluxlanden niet paste„ De Nederlandse vasthoudendheid in deze zaak, pas na enige aarzeling ook door de Belgen voluit gesteund, heeft toch resultaten op­ geleverd. Het officiële antwoord van de drie grote mogendheden op 6 maart 1948 kwam er op neer dat het belang van de Beneluxlanden bij beslissingen in Duitsland werd onderkend, maar dat men niet verder wilde gaan dan de drie bevelhebbers te vragen afspraken te maken voor nauwere samenwerking met de Beneluxvertegenwoordigingen in Duitsland. De bevelhebbers hebben in hun overleg in Berlijn deze consultatie met de Beneluxlanden als eerste agendapunt afgewikkeld. Afgesproken werd dat via de consu­ laten in Frankfurt (Bizone) en in Baden-Baden (Franse zóne) en door middel van re­ gelmatig overleg tussen vertegenwoordigers van de Beneluxlanden met de politieke ad­ viseurs van de bevelhebbers de Beneluxlanden op de hoogte zouden worden gesteld van voor deze landen belangrijke stappen in Duitsland, om commentaar zou worden gevraagd en de toegang tot bepaalde instanties zou worden vergemakkelijkt. De Militaire Mis­ sies van de drie kleine landen, die aan dit overleg - tesamen met vertegenwoordi­ gingen van Australië, Canada en Zuid-Afrika - deelnamen, gingen met deze regeling, die verplichte consultatie uitsloot, accoord. Vermoedelijk om moeilijkheden met an­ dere landen, die eveneens geassocieerd wensten te worden in het beleid inzake Duits­ land - zoals Italië - , te voorkomen, is van specificatie van de betrokkenheid van de Beneluxlanden in het beleid in Duitsland in het eindcommuniqué van 7 juni 1948 afgezien.27 Bij het begin van de eerste sessie was het tweede agendapunt, de inschakeling van de westelijke zónes in het Marshallhulp-overleg, afgehandeld. Amerika wenste dat de drie zónes aan de besprekingen in Parijs over het hulpplan in maart 1948 konden deelnemen, waarmee de andere mogendheden instemden. Omdat het hier een competentie betrof van de drie mogendheden, werd de Beneluxdelegatie slechts op de hoogte ge­ steld van het besluit dat voor de drie kleine landen zeer welkom was. Verwacht mocht immers worden dat hiermee een eerste stap werd gezet naar vergroting van de Duitse productie en koopkracht en daarmee naar betere handelsbetrekkingen tussen de buur­ landen en Duitsland. De op 15 maart 1948 door Bevin geopende Marshallhulp-conferen­ tie keurde met algemene stemmen de toelating van de westerse zSnes goed. In dit ver­ band moet ook de Amerikaanse druk om tot economische coördinatie tussen de drie z6nes te komen worden genoemd. Frankrijk kreeg in Londen van Douglas te horen dat deze coördinatie van de Franse zóne met de Bizone gewenst werd, omdat er anders geen Ame­ rikaanse hulp in het kader van de Marshall-gelden aan de Franse zóne zou worden ge­ geven. Frankrijk zwichtte hiervoor. Afgesproken werd dat de buitenhandel van de Franse zóne vanaf 1 augustus 1948 met die van de Bizone zou worden samengevoegd. De­ ze datum werd in het slotcommuniqué van de Londense conferentie niet genoemd. Een poging van Nederlandse zijde om door middel van een nota van de hand van de Neder­ landse adviseur ter conferentie en regeringscommissaris voor Marshallhulp-aangelegeneheden, de econoom dr. H.M. Hirschfeld, het thema van de Duitse economie binnen Europa aan te snijden liep spaak. Dit agendapunt is even ter sprake gekomen in de tweede sessie. Overeengekomen werd dat dit een zaak voor de organisatie van de Marshallhulp (de O.E.E.S.) w a s . 28 Ook het vraagstuk van de demontage van (oud-oorlogs-) industrieën ten behoeve van de herstelbetalingen aan de geallieerden kwam aan de orde, zij het terloops en buiten de protesterende Beneluxdelegatie om. In het kader van de Marshallhulp en de problemen met de Sovjet-Unie leek deze demontage minder goed te passen. Toch negeer­ de het State Department de druk van het Congres om demontage van voor de Europese economie belangrijke industrieën uit te sluiten en ook Engeland voelde er weinig voor de Sovjets het argument van schending van "Potsdam" op dit punt in handen te spelen. Men besloot derhalve aan de demontage vast te houden, al zou een deel ervan hangende de tegenprestaties uit de Sovjet-zöne worden achtergehouden. Voor de Bene­ luxlanden, die nog herstelbetalingsgoederen uit de westerse zónes te verwachten had­ den, was dit een niet onbelangrijke m e e v a l l e r . 29 De conferentie heeft het meest de aandacht getrokken door de overeenstemming over de instelling van een controleorgaan voor het Roergebied. Ter voldoening zowel aan de veiligheidseisen van de buurlanden als aan de wens van de bezettingsautoriteiten in de Bizone en van de Beneluxlanden naar vergroting van het Duitse produc­ tievermogen, moest een vorm van controle worden gevonden op de belangrijkste smidse en cokes- en kolenproducent van Duitsland, het Roergebied. Het Franse plan om het Roergebied van Duitsland los te koppelen en onder geallieerd viermogendheden-bestuur te plaatsen zou Sovjet-invloed hebben betekend in dit kerngebied van Duitsland, waar­ voor de Amerikanen niet nalieten te waarschuwen. Frankrijk bleek bereid met gealli­ eerde westerse controle op de productie in het Roergebied genoegen te nemen, mits de Beneluxlanden daaraan zouden deelnemen. Hoever de zeggenschap van dit orgaan

- 10 zich zou uitstrekken was een omstreden punt. De Amerikanen wilden voorkomen dat de oprichting van dit controleorgaan door de Duitsers als een strafmaatregel zou kunnen worden gezien. Ook voelden de Amerikanen er weinig voor om, zoals de Beneluxdelegatie suggereerde, door middel van dit orgaan een bepaalde economische politiek aan Duits­ land op te leggen. Dit zou immers de competentie van de militaire bevelhebbers raken. Tenslotte wensten de Amerikanen dat het controleorgaan geen besluiten kon nemen, die strijdig zouden zijn met hetgeen door de Marshallhulp-instanties in Duitsland - de Amerikaanse administrateur met zijn staf - zou worden voorgeschreven. Eigenlijk wil­ den de Amerikanen van dit hele controleorgaan slechts een facade overlaten en dit or­ gaan pas in werking stellen na de installatie van een West-Duitse regering, omdat de Amerikanen steeds meer de publieke opinie in Duitsland wilden ontzien. De Fransen gingen hier dwars tegen in, vooral met het oog op het thuisfront. Aangezien Frankrijk liet weten bij een eventueel militair conflict tussen Amerika en de Sovjet-Unie geen partij te kunnen en te willen zijn, moest Amerika trachten Frankrijk niet verder van zich te vervreemden en in het westers kamp te houden, met name ook vanwege d
- 11 dering van dit vraagstuk in te stellen, welke inderdaad in het najaar van 1948 bij­ een is gekomen. Toegezegd werd verder dat de Beneluxlanden door de militaire gouver­ neurs vooraf in kennis zouden worden gesteld van maatregelen, die de eigendomsbelangen van de Beneluxlanden zouden raken, opdat de Beneluxlanden hun visie zouden kunnen geven. Ook zouden de gouverneurs met de Beneluxlanden die maatregelen bespre­ ken, die nodig waren om het beheer van de eigendommen weer in eigen hand te nemen. In het slotcommuniqué van "Londen" is het beginsel van non-discriminatie van buiten­ lands bezit in Duitsland en de intergouvernementele werkgroep vastgelegd. De toezeg­ gingen aan de Beneluxlanden waren niet op schrift gesteld en waren als een "herenaccoord" te beschouwen.32 Naast de besluiten over de Roercontrole, waren vooral die over de opzet van de politieke organisatie van de Duitsers van belang. Door de Beneluxdelegatie is ter conferentie het confederatiemodel naar voren gebracht; de Amerikanen wensten een fe­ deratieve staatsvorm naar Amerikaans model en de Engelsen een iets meer gecentrali­ seerde staatsvorm. De Fransen wilden een zo zwak mogelijke Duitse staat, waarin de deelstaten eigen diplomatieke betrekkingen zouden kunnen onderhouden. De Fransen maakten hun instemming met de Amerikaans-Britse visie afhankelijk van de concrete re­ sultaten in het veiligheids- en Roercontroleprobleem, waarin ze gesteund werden door de Beneluxdelegatie. Na afloop van de eerste sessie werd bekend gemaakt dat de zes het er over eens waren dat een federale regeringsvorm, die de rechten van de respec­ tieve staten voldoende beschermde, maar tegelijkertijd voorzag in een behoorlijk cen­ traal gezag, de beste basis was voor het uiteindelijke herstel van de Duitse eenheid. In de tweede sessie moest het federatiemodel praktisch worden uitgewerkt en de com­ petenties van de centrale regering worden vastgelegd. Na bepaald te hebben dat er een twee-kamersysteem zou komen, naar Amerikaans model, bleef als belangrijkste strijd­ punt over de samenstelling van de grondgevende vergadering. De Fransen wilden die saraenstellen uit door de regering van de deelstaten aangewezen leden en de Amerikanen en de Britten uit personen, die door verkiezingen in de deelstaten door de bevolking daarvoor zouden worden aangewezen. Het compromis, dat bereikt kon worden door Frank­ rijk op andere punten belangrijk tegemoet te komen en massief te dreigen zonder i Frankrijk door te gaan, luidde dat de gedelegeerden voor de constituante zouden wor­ den gekozen volgens een door de wetgevende lichamen van de deelstaten vast te stellen procedure. De delegaties in "Londen" waren ook over het tempo, waarin de toekomstige staatsvorm van West-Duitsland zou worden ingevoerd, en over het voorlopig karakter van deze staat verdeeld. De Amerikanen en de Britten wensten de Duitsers zo snel mo­ gelijk bij de vorming van een Duitse staat te betrekken en daardoor mede verantwoor­ delijk te maken voor hun eigen toekomst. De Fransen alsook de Beneluxafgevaardigden stelden zich meer terughoudend op. Vooral de Fransen drongen aan op voorzichtigheid, omdat zij bevreesd waren dat het enige resultaat van een installatie van een WestDuitse regering de oprichting van een Oost-Duitse staat zou kunnen zijn, waardoor de spanningen tussen Oost en West zouden kunnen worden vergroot. Engeland meende dat het slechts ging om een voorlopige regering van Duitsland, maar Douglas verwachtte niet dat in de komende generatie voor het Duitse probleem een oplossing kon worden gevonden, die enigszins voldeed aan de westerse desiderata. Erg voorlopig zou die re­ gering voor de westerse zönes derhalve niet zijn. In het slotcommuniqué bleef de Duit­ se eenheid natuurlijk nadrukkelijk als doel van de reorganisatie vermeld. Verklaard werd dat het noodzakelijk was dat het Duitse volk op basis van een vrije en democra­ tische regeringsvorm uiteindelijk de eenheid, op dat moment verstoord, moest herkrij­ gen. Derhalve diende het Duitse volk in de verschillende staten politieke organisa­ ties en instellingen in het leven te roepen, waardoor het in staat zou zijn binnen de grenzen van afspraken over bezetting en controle volledige bestuursverantwoordelijkheid te verwerven. De militaire gouverneurs zouden de minister-presidenten van de deelstaten in de westerse zönes (vóór 15 juni 1948, hetgeen in het slotcommuniqué niet werd vermeld) bijeenroepen om hen verlof te geven tot het installeren van een grondwetgevende vergadering. Ter conferentie was men het eens geworden, na Franse concessies, om deze vergadering te laten starten op 1 september 1948, welke datum niet openbaar is gemaakt. Tegenover de Franse instemming met deze datum stond de Amerikaans-Britse toezegging ter conferentie om een West-Duitse regering niet eerder dan in de loop van 1949 te inaugureren. Evenmin werd de afspraak bekend gemaakt dat de bevolking zich bij enkelvoudige meerderheid zou kunnen uitspreken over de consti­ tutie, de deelstaten daarentegen met gekwalificeerde meerderheid (twee-derde). Deze afspraak was zo opgesteld met het oog op de effecten van de mogelijke aansluiting van de deelstaten uit de Sovjet-zöne op de stemverhoudingen. Wél werd in het slot­ communiqué de federale regeringsvorm, die de rechten van de deelstaten zou bescher­ men, zou voorzien in een behoorlijk centraal gezag en individuele rechten en vrij­ heden diende te garanderen, als raamwerk aangegeven. Indien de Duitse grondwet aan

- 12 deze richtlijnen zou voldoen kregen de militaire gouverneurs volmacht deze grondwet voor te leggen aan de bevolking in de deelstaten ter r a t i f i c a t i e . 3 3 De Beneluxdelegatie heeft zich met Frankrijk sterk gemaakt voor een afdoende beveiliging tegen hernieuwde Duitse agressie. Voor een deel kwam de Roercontrole hi;.') aan tegemoet, maar deze twee delegaties wilden meer. De Beneluxdelegatie stelde voor om in het toekomstige Duitse staatsbestel een garantie tegen remilitarisatie in te bouwen. De Amerikanen vonden dit geen realistisch voorstel, omdat een dergelijke ga­ rantie voorlopig niet voor het Oost-Duitse gebied was te verkrijgen. Douglas en zijn staf vonden trouwens dat het veiligheidsprobleem in Europa totaal van karakter was veranderd door de aan de Sovjets toegeschreven agressieve politiek. Het probleem voor de Amerikaanse diplomatie was dat geen garanties konden worden gegeven, noch tegenover de deelnemers aan het Londense overleg, noch tegenover dezelfde landen in het kader van de onderhandelingen over een - eventueel atlantische - westerse unie, zonder toestemming van het Congres. Douglas kon daarom op 1 maart 1948 niet verder gaan dan toe te zeggen dat de Amerikaanse troepen, ook na opheffing van het militai­ re bestuur in Duitsland, voor een lange tijd in Duitsland zouden blijven, bijvoorbeeld zolang er sprake was van een communistische dreiging. Dit Amerikaanse voorstel had de instemming van alle delegaties. De Amerikaanse delegatie heeft in dit verband la­ ter de ontwikkelingen in Amerika genoemd, die wezen op het aangaan van militaire ver­ plichtingen jegens West-Europa. President Truman had op de dag van de ondertekening van het Verdrag van Brussel op 17 maart 1948 zijn steun aan de vrije landen toege­ zegd en bevestigd dat Amerika de troepen in Duitsland voor onbepaalde tijd zou hand­ haven. Op 19 mei 1948 had de senaatscommissie voor buitenlandse betrekkingen uit het Amerikaanse Congres een motie van senator Vandenberg aangenomen, waarin de Ameri­ kaanse deelneming aan regionale en andere defensieaccoorden in het kader van het Handvest van de Verenigde Naties terwille van de veiligheid van de vrije wereld werd aanbevolen. Op 11 juni 1948 zou deze motie door de senaat worden aanvaard, waarmee de formele barrières voor de V.S. om met West-Europa een militair bondge­ nootschap te sluiten waren opgeruimd. Het waren deze twee stappen in Amerika die voor de Fransen en de Beneluxlanden het veiligheidsprobleem niet alleen inzake Duitsland, maar ook voor West-Europa als geheel, in een ander licht hebben ge­ plaatst. De vrees voor scherpe reacties van de kant van de Sovjet-Unie op de plan­ nen voor de westerse zones was hierdoor enigszins getemperd, waardoor men durfde door te zetten. In het slotcommuniqué werd aangekondigd dat de drie westerse mo­ gendheden hun strijdkrachten in Duitsland zouden handhaven tot de vrede in Europa zou zijn verzekerd en slechts zouden terugtrekken na onderling overleg. Onderling overleg zou altijd worden gevoerd, indien een van de drie mogendheden van mening zou zijn, dat er gevaar bestond voor herstel van de Duitse militaire macht of voor het voeren van een agressieve politiek door dit land. De afspraken tussen de vier mogendheden over de Duitse ontwapening en industriële en wetenschappelijke beperkingen werden bevestigd. Gedurende de bezettingsperiode zou door middel van een in de westerse zönes op te richten Militaire Veiligheidscommissie controle worden uitgeoefend om deze afspraken te doen nakomen en aanbevelingen op te stel­ len voor de militaire gouverneurs. Voor de periode na de bezetting door de vier mogendheden werd beslist dat Duitsland geen agressieve macht mocht worden en dat daarom aan de terugtrekking van de bezettingstroepen een accoord tussen de betrok­ ken regeringen vooraf moest gaan over maatregelen ter controle op demilitarisatie, ontwapening, industrieën en over voortgaande bezetting van enkele strategische plaatsen. Was het veiligheidsprobleem in het slotcommuniqué geheel in het teken van het Duitse gevaar geformuleerd, in het "top secret" geclassificeerde door de delegatieleiders getekende rapport van de conferentie in Londen was hieraan toe­ gevoegd de verwijzing door de Amerikaanse delegatie naar de verklaring van Truman en de motie van senator Vandenberg, waardoor West-Europa tegen Slle gevaren leek te kunnen worden afgeschermd dank zij Amerikaanse steun.^ Voor de Beneluxdelegatie, Nederland in het bijzonder, hing instemming met de afzonderlijke Londense conferentie onder meer ook af van de vraag in TC hoeverre rekening zou worden gehouden met de territoriale en economische wensen. Nederland had eind 1946 bij de Grote Vier grenscorrecties voorgesteld, die neerkwamen op annexa­ tie van 1750 km^ Duits grondgebied met 119.000 inwoners, waarnaast een lijst van onder beheer te stellen kolen- en kalimijnen in het Nederrijnse gebied was ingediend. Luxemburg, dat evenals Nederland zwaar onder de oorlog te lijden had gehad, had ook nogal vergaande claims geformuleerd. België daarentegen verlangde slechts enkele kleine grenscorrecties en heeft ruchtbaarheid gegeven aan zijn afkeuring van de plannen van de Beneluxpartners. Het State Department had al in de loop van 1947 beslist dat conform de redevoering van Byrnes in Stuttgart alleen kleine correc­ ties in afwachting van een vredesverdrag mogelijk waren. Ook de Engelsen, die wel-

- 13 willend de Nederlandse plannen in studie had genomen - het ging in dit geval om hun zone - , lieten weten grenscorrecties die niet door de locale bevolking zouden wor­ den gesteund af te wijzen .^De Fransen waren de enigen die de claims van de drie klei­ ne landen steunden. In de eerste sessie van de Londense conferentie zijn de claims niet ter sprake gekomen. Michiels van Verduynen liet na deze sessie de Nederlandse regering weten dat volgens hem de politieke ontwikkelingen de kans op verwezenlij­ king van de territoriale claims hadden verminderd. De economische claims stonden zelfs niet eens ter discussie. Hij stelde daarom Den Haag voor om de eisen in te rui­ len tegen de garantie tot levering tegen kostprijs gedurende enige tijd van kolen en staal Duitsland. Op 5 april 1948 besloot het kabinet aan de grenscorrecties evenwel vast te houden en bij afwijzing compensatie te vragen. Een eventuele onderzoekscom­ missie van de mogendheden over deze zaak kon op instemming van de Nederlandse rege­ ring rekenen. Op 12 mei 1948, tijdens de tweede sessie, vroeg de Beneluxdelegatie bij brief om een dergelijke commissie. De Beneluxlanden hadden haast, omdat de claims onvervulbaar waren als er een Duitse regering zou zijn geinstalleerd. De Amerikanen lieten echter weten dat economische claims, die uitgingen van het idee van compensa­ tie voor geleden schade, niet aan de orde waren en de rest meer een zaak was voor de vredesconferentie.-1'7 De Britten vonden de claims van de drie landen niet in overeen­ stemming met het Europese Herstelplan. De Franse steun was te zwak, geprikkeld als de Fransen waren over de Beneluxhouding in andere kwesties. Men eindigde op de af­ spraak dat een commissie zou worden ingesteld om enkele kleine voorlopige grenscor­ recties, bijvoorbeeld om locale verbindingen te verbeteren, te overwegen. Deze cor­ recties zouden wel vrijwel onmiddellijk ten uitvoer kunnen worden gelegd. Dit was wel een zeer mager resultaat en Michiels van Verduynen heeft in het kabinetsberaad van 24 mei 1948 in Den Haag dit voorstel dan ook beneden de maat genoemd. Voor de Nederlandse regering was de evolutie in de internationale politiek echter zo snel gegaan, dat de eensgezindheid van het Westen in Londen zwaarder telde dan het suc­ ces van de eigen c l a i m s . 38 Reeds tussen de twee sessies in, toen de balans kon worden opgemaakt aan de hand van de eerste ontwerpen van de Londense conferentie voor de reorganisatie in Duitsland, had de regering al een instructie vastgesteld, waarbij het Roer-controleorgaan werd aanvaard, mits een bevredigende oplossing kon worden gevonden voor de Ne­ derlandse belangen in Duitsland; geen bezwaar werd aangetekend tegen een voorlopige federale regering in West-Duitsland, zij het dat de internationale consequenties terdege moesten worden beseft; het standpunt over de claims werd bepaald, zoals hier­ voor genoemd. Hoewel Michiels van Verduynen de regering er bij het einde van de twee­ de sessie op heeft moeten wijzen dat Amerika nogal had afgedongen op de afspraken van de eerste sessie teneinde de Duitse bevolking zoveel mogelijk te ontzien, kon niet worden ontkend dat de Beneluxlanden het een en ander hadden weten te bereiken ter conferentie. Aan de algemene wensen die de drie landen gezamenlijk eind 1947 hadden ingediend was voldaan. Nederland en Luxemburg hadden echter inzake de claims vrijwel niets bereikt. Daar stond het uitzicht op herstel van het handelsverkeer tussen de kleine buurlanden en de Duitsers zelf tegenover. De Nederlandse minister­ raad besloot dan ook accoord te gaan met de resultaten van het Londense overleg op 24 mei 1948. Een zwaar argument voor het kabinet was, dat er een einde moest komen aan de regeringsloosheid in Duitsland, waarin het communisme een goede voedingsbo­ dem kon vinden. Minister-president Beel was er zich van bewust dat de installatie van een regering in West-Duitsland het einde van de oorspronkelijk gewenste terri­ toriale claims betekende. Er waren volgens hem echter offers nodig voor de veilig­ heid van West-Europa, waarvoor de V.S. zich zware inspanningen wilden getroosten. Nederland moest zich derhalve distantiëren van Frankrijk, dat aan het slot van de conferentie dwars lag, en het pakket voorstellen aanvaarden, zoals ook België en Luxemburg bereid waren te tekenen. Op het laatste moment is Frankrijk toch nog om­ gegaan en kon het s l o t c o m m u n i q u é worden u i t g e g e v e n . 39 4. De gevolgen en de tenuitvoerlegging van de aanbevelingen van de Zes. De Zeslandenconferentie heeft de Oost-West-betrekkingen op een dieptepunt ge­ bracht. In een protestnota liet de Sovjet-Unie al op 6 maart 1948 weten de resulta­ ten van het Londens overleg niet te zullen erkennen. De Sovjet-bevelhebber in Duits­ land. maarschalk Sokolovsky, wenste op de bijeenkomst van de Controleraad op 20 maart 1948 op de hoogte te worden gesteld van de inhoud van de besprekingen in Londen, maar hij kreeg niet meer dan het gepubliceerde communiqué van de eerste sessie. Hij verliet daarop boos de Controleraad, die vervolgens niet meer bij elkaar is gekomen.^O Men had de Sovjet-acties voorzien. Om bijvoorbeeld de met de Sovjets gelieerde Ita­ liaanse communisten zo min mogelijk aanleiding tot agitatie te geven was de heropening

- 14 van het overleg al verschoven tot na de algemene verkiezingen in Italië(18 april).On­ gerustheid over de Sovjet-acties heeft zeker de Beneluxdelegatie en die van Frankri jk op de tweede sessie beheerst. De eerstgenoemde delegatie diende een note verbale in, waarin op de mogelijke gevolgen van een Oost-West-confrontatie over Duitsland werd in­ gegaan. In geval van oorlog tussen de Sovjet-Unie en de drie westerse mogendheden im­ mers zou het inmiddels gesloten Verdrag van Brussel gevolgen kunnen hebben voor de po­ sitie van de Lage Landen. De Benelux wilde daarom goed op de hoogte worden gebracht van de inschatting van de drie westerse mogendheden, Amerika voorop, van de gevolgen van de Londense conferentie. Met name was men geinteresseerd of de geallieerden in Bel­ lijn zouden blijven, wanneer de Sovjets gebruik zouden gaan maken van de lacune in dn overeenkomsten over de toegangswegen over land naar de westerse sectoren in Berlijn.Op de achtergrond speelde dat de Beneluxlanden bezorgd waren over de militair zwakke posi­ tie van Frankrijk. Frankrijk zelf was zich daarvan bewust en heeft de nodige voorstel­ len gedaan om de aanbevelingen een minder provocerende toon te geven bijvoorbeeld door de installatie van een West-Duitse regering meer naar de toekomst te verschuiven. Te­ vergeefs heeft Massigli aan het slot van de conferentie voorgesteld om in een aparte nota aan de Sovjet-Unie het voorlopig karakter van de aanbevelingen te onderstrepen en de Russen uit te nodigen deel te nemen aan de besluiten. De grote mogendheden hebben de drie kleine landen verzekerd in Berlijn te zullen blijven. Amerika met name toonde zich vastberaden. Omdat aan een Amerikaanse eindoverwinning bij een mogelijk conflict niet werd getwijfeld in Londen en de Sovjet-dreigementen ook als politieke manoeuvres werden gezien, durfde men het risico van de koers van de Londense conferentie verder aan.41 Daarmee was de teerling geworpen. Het sobere slotcommuniqué van de conferentie van 7 juni 1948 kregen de Sovjet-ambassadeur in Londen en de Sovjet-bevelhebber in Duitsland twaalf uur voordat het wereldkun­ dig werd gemaakt. Op 16 juni 1948 verliet de Sovjet-delegatie het bestuurscollege van de Grote Vier voor Berlijn. De geldsanering, welke eerst in de drie westelijke zönes en vervolgens in de drie westelijke sectoren in Berlijn op 20 en 23 juni 1948 na voor­ aankondiging bij de Sovjets werd ingevoerd, was voor de Sovjets de directe aanleiding West-Berlijn op 24 juni 1948 definitief, na maandenlange prikacties, af te grendelen. Het Westen heeft daarop met een tijdig voorbereide luchtbrug het westelijk deel van de stad moeten verzorgen. Het was niet het enige dat de Sovjet-Unie tegen de Londense plannen in stelling bracht. Op 23 en 24 juni 1948 werd een officiële tegenconferentie van de Oostblok-staten gehouden op initiatief van de Poolse en Russische regering om over de Londense aanbevelingen te discussiëren. Uiteraard werd daar "Londen" gezien als een poging van het Westen de vier-mogendhedenstatus van Duitsland op te heffen en werden voorstellen gedaan alsnog te komen tot herstel van deze status en tot uitvoe­ ring van de besluiten van "Potsdam". De controverse tussen twee rond de Duitse kwestie verenige blokken begon nu eerst goed, wat voor de V.S. even aanleiding is geweest te aarzelen of de plannen van Londen moesten worden d o o r g e z e t . 42 Tegen deze achtergrond overhandigden de drie westerse militaire gouverneurs op 1 juli 1948 in drie nota's - over de opzet van de grondwet, van de deelstaten en van een bezettingsstatuut - de conclusies van het westers beraad over de toekomst van Duitsland aan de deelstatenchefs van de drie zönes in Frankfurt. De meningen van de politici in deze zönes over de westerse plannen waren zeer verdeeld. De voorzitter van de CDU in de Engelse zöne, de latere eerste bondskanselier Konrad Adenauer, noemde in een brief aan Alfred Mozer, internationaal secretaris van de PvdA, de voorstellen catastrofaal: "Der Versailler Vertrag (1919) ist dagegen ein Rosenstrausz". De Duitse eenheid en vrij­ heid leken verloren. Onder uitdrukkelijke verwijzing naar het provisorisch karakter van de West-Duitse staat lieten de minister-presidenten op 26 juli 1948 toch weten de "Frankfurter Dokumente"te accepteren. Op 1 september 1948 is de Parlementaire Raad(de grondwetgevende vergadering) van de westerse zönes met haar werk begonnen. Na de nodi­ ge bemoeienis van de westerse mogendheden met de opzet van de toekomstige grondwet en overeenkomsten van deze drie landen over de fusie van de zönes en een bezettingsstatuut (Washington 8 april 1949), kon op 23 mei 1949 de grondwet van de Bondsrepubliek Duitsland worden afgekcndigd. In de oostelijke zöne was, toen eenmaal de koers van het Westen in 1947 kon worden onderkend, de ontwikkeling naar een zelfstandige staatsvorm, eveneens als provisorium bedoeld voor geheel Duitsland (via het Volkscongres voor een­ heid en vrede), gelijkop gegaan. De door de communistische eenheidspartij gedomineerde volksraad nam op 19 maart 1949 de grondwet van de Duitse Democratische Republiek aan.43 Ook de andere aanbevelingen van "Londen" zijn uitgewerkt. Een inter-gouvernementele werkgroep van de zes landen heeft in de zomer van 1948 vergaderd over de kleine grenscorrecties. Op 22 maart 1949 werden bij het Protocol van Parijs de conclusies van deze werkgroep vastgelegd. Nederland kreeg hierdoor 70 km^(Elten-Tudderen) toege­ wezen, die van 23 april 1949 tot 1 augustus 1963 (behouden werden enkele geringe grens-

- 15 correcties) onder Nederlands bestuur stonden. Van 25 oktober tot 11 november is ver­ volgens ambtelijk vergaderd over een regeling voor de buitenlandse zakelijke belangen in Duitsland. De zes landen hebben op diplomatiek niveau van 11 november tot 28 de­ cember 1948 in Londen - Nederland was vertegenwoordigd door de eerste ambassadesecretaris aldaar, mr. J.M.A.H. Luns - vergaderd over de opzet van een Roerstatuut, waarover op 28 april 1949 een overeenkomst werd getekend. De Bondsrepubliek nam op 30 november 1949, na de overeenkomst van Petersberg met de westerse mogendheden, haar zetel in het Roer-controleorgaan in. Deze Internationale Autoriteit heeft gefunctio­ neerd totdat de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal in werking trad (23 juni 1952). Met de E.G.K.S. verdween het karakter van bestraffing dat in de Roercontrole zat ingebakken en niet goed paste in de groeiende Europese samenwerking. De Militaire Veil.igheidscommissie van de drie westerse mogendheden is op 17 januari 1949 formeel ingesteld. De afspraken met de Beneluxlanden zijn n a g e k o m e n . 44 5. Verantwoording van het gevoerde beleid: Nederland op het niveau van Luxemburg. Wie het bovenstaande tot nu toe heeft gevolgd kan niet anders dan tot de con­ clusie komen dat de Zeslandenconferentie in Londen het draaipunt in de Duitsland-politiek van de westerse mogendheden is geweest. Van de historische dimensies van de­ ze conferentie waren de meeste deelnemers aan het Londense overleg zich ook toen al bewust, waardoor in de meeste deelnemende landen hetzij via de pers, hetzij via me­ dedelingen aan het parlement door de regeringen toelichtingen zijn gegeven op het slotcommuniqué. Dat communiqué was immers uit allerlei overwegingen - men wilde de Duitse publieke opinie ontzien, de Duitse politieke leiders niet bruskeren, de Sov­ jet-Unie en bevriende landen (niet-deelnemers als de Gemenebestlanden)niet meer re­ den tot disputen geven dan er al was - bewust kort gehouden, tenzij op punten die voor de Franse publieke opinie van groot belang waren. Om de indruk te vermijden dat de V.S. de Duitse politiek op de Londense confe­ rentie hadden bepaald, was het Bevin die het voortouw nam door de Londense aanbe­ velingen officieel in een verklaring in het Lagerhuis van de nodige toelichting te voorzien op 9 juni 1948. Nadat zijn State Department op 7 juni 1948 al een nadere context op de Londense conferentie had gegeven, kwam Marshall op diezelfde 9e juni, zij het vele uren later, met de officiële persverklaring, waarin werd uiteengezet waarom de V.S. de conclusies van "Londen" aanvaardden. Een gelijkluidende tekst ging ook naar het Congres. In üe derde westerse grote mogendheid. Frankrijk, had de goedkeuring van de Londense aanbevelingen nogal wat voeten in de aarde. Voor dit land betekende het aanvaarden van "Londen" een breuk in het buitenlands beleid. De aanhan­ gers van De Gaulle en de communisten liepen storm tegen de regering. Binnen het kabi­ net van Schuman(MRP) heerste onenigheid over wat men wel zag als capitulatie voor de beide Angelsaksische landen. De president van de republiek, Vincent Auriol (soc.), gaf in het beraad met zijn kabinet als zijn mening dat het door "Londen" uitgelokte conflict met de Sovjet-Unie, gecentreerd op Berlijn, wel eens verkeerd zou kunnen af­ lopen :"Nous risquons d'avoir un Munich ou une bagarre". Tevergeefs bepleitte hij dat de westerse mogendheden het provisorisch karakter van de aanbevelingen bij aparte no­ ta zouden onderstrepen. De Franse regering echter, door de betogen van Bidault er van overtuigd dat de aanbevelingen van Londen de uiterste grens in de concessiebereidheid van de V.S. en Engeland aangaven, besloot op 8 juni 1948 deze aan de Assem­ blee voor te leggen. Op 11 juni 1948, nadat de Vaste Commissie voor Buitenlandse Za­ ken uit de Assemblée met krappe meerderheid zulks had aanbevolen, begonnen de debat­ ten over het regeringsbeleid dat tot de aanbevelingen van Londen had gevoerd. Bidault kreeg het moeilijk. Zijn rechterhand op de Quai d'Orsay, Couve de Murville, had in­ middels stemming gemaakt tegen de resultaten van "Londen", waardoor men kon denken dat Massigli kennelijk min of meer op eigen houtje had getekend en de Franse regering bijgevolg zelf zeer verdeeld was. De sterke oppositie in de Assemblée gokte hierop en leek te kunnen slagen. Bidault zag zich verplicht een uiterste poging te doen om Engeland en de V.S. alsnog te winnen voor herziening van de aanbevelingen, zoals in­ zake de Roercontrole en het tijdstip van invoering van de politieke opbouw in WestDuitsland. Zijn partners gaven hem echter te verstaan dat hiervan geen sprake kon zijn. De Assemblée kreeg vervolgens van Bidault te horen dat Frankrijk geen andere keu­ ze had:het was dit accoord of geen accoord.Op 17 juni 1948 werd met 297 (katholieke MRP-ers, socialisten, radicalen, verzetsdemocraten, onafhankelijke republikeinen)te­ gen 289 stemmen het regeringsbeleid goedgekeurd, onder voorbehouden. De Assemblée verzocht de regering er op toe te zien dat bij de tenuitvoerlegging van de aanbeve­ lingen van Londen de internationalisatie van de industrieën in het Roergebied zou worden doorgevoerd, het Duitse gevaar zou worden geëlimineerd, de veiligheid zou wor­ den verzekerd en de samenwerking in Europa alsmede een viermogendhedenoplossing voor Duitsland zou worden nagestreefd. Op 20 juni liet de Franse regering de partners van "Londen" weten de conferentieaanbevelingen onder deze voorwaarden te a a n v a a r d e n .

- 16 Op 14 juni 1948 hebben de vertegenwoordigers van de Beneluxlanden in Londen be­ richt de resultaten van de Zeslandenconferentie officieel te onderschrijven. Van dt> de drie is alleen in België het beleid in Londen parlementair voorbeeldig ver­ antwoord. Op 22 juni 1948 legde Spaak namelijk in de Kamer van Afgevaardigctn eci. i
- 17 raische organisatie in Duitsland in de westerse zönes achtte hij niet uitgesloten. De minister beloofde de Kamer volledig in te lichten, zodra de Londense conferentie was afgesloten. Ondanks aandrang vanuit de Kamer, bijvoorbeeld bij monde van mr. E.M.J.A. Sassen (KVP) op 22 april 1948, heeft Van Boetzelaer tussentijds niets willen meede­ len. Hij verklaarde slechts dat Nederland vasthield aan de memoranda, die over de Duitse kwestie in 1947 bij de Grote Vier waren i n g e d i e n d . ^8 Het is de Kamer te verwijten dat Van Boetzelaer zijn belofte om na afloop van "Londen" met een nadere verklaring te komen niet gestand heeft gedaan. Klagen over de geringe informatie die het parlement over de verschillende aspecten van de Duitse kwestie kreeg deed de (Tweede) Kamer wél, maar de regering informatie afdwingen deed de Kamer niet. "Over de conferenties en besprekingen, aan het probleem Duitsland ge­ wijd, bereiken enkele Kamercommissies en soms ook de Kamer bij tijd en wijle enkele, algemene, meest politieke en oppervlakkige inlichtingen", aldus het Voorlopig Verslag van 22 juni 1948 op het wetsontwerp tot goedkeuring van de Herstelbetalings-overeenkomst. Het was de Kamer zo onmogelijk zich een oordeel te vormen over de Duitse kwes­ tie. Het KVP-Kamerlid, mr. E.G.M. Roolvink, advocaat te Almelo en zeer betrokken bij de Duitse kwestie, heeft op 1 juli 1948 in de plenaire zitting van de Tweede Kamer over het voornoemde wetsontwerp met betrekking tot het beleid in de Duitse zaak ge­ steld dat de Kamer voor voldongen feiten werd geplaatst. Toen Van Boetzelaer echter onder verwijzing naar het op 22 juni 1948 bij de Kamer ingezonden slotcommuniqué van de Londense conferentie - inmiddels breeduit verschenen in de pers! - antwoordde, dat het niet juist was "op het probleem Duitsland in zijn verschillende aspecten diep in te gaan op dit ogenblik", retireerde Roolvink helaas en liet het bij het uitspreken van de hoop dat de regering "te eniger tijd ... verantwoording (zal) afleggen van haar beleid ten aanzien van Duitsland". De Kamer, als vanouds onder de indruk van de woorden van de minister die schenen te duiden op hoogst gewichtige diplomatieke ma­ noeuvres, was het hiermee kennelijk eens en greep niet naar middelen om onmiddellijk over de Duitse kwestie en over de aanbevelingen van Londen, die voorzover bekend uit het slotcommuniqué in de internationale pers - ook in Den Haag te volgen - nogal wat stof hadden doen opwaaien, te worden ingelicht. Ook heeft de Kamer het enkele dagen later - 3 juli 1948 - ingekomen schriftelijke antwoord op de vragen van Van der Goes van 15 juni 1948 naar de bereidheid van de minister om de Kamer desnoods in besloten zitting te informeren over de Londense conferentie, niet gebruikt de minister als­ nog aan zijn eerdere beloften te herinneren. Van Boetzelaer verschool zich tegenover Van der Goes achter het standpunt dat in Londen geen verdragen of overeenkomsten waren afgesloten, die aan de Staten-Generaal volgens de Grondwet ter goedkeuring moesten worden voorgelegd of medegedeeld. Alleen voorzover bij de uitvoering van de Londense aanbevelingen aan Nederland bepaalde verplichtingen zouden worden gevraagd, zou daarover met de Kamers overleg worden gevoerd. In Londen was slechts een gemeen­ schappelijke politieke gedragslijn bepaald, die uit het eindcommuniqué kon worden ge­ lezen. De verdere inhoud van de aanbevelingen leende zich niet voor openbare behande­ ling, aldus de minister. Het had hem bovendien aan tijd ontbroken om met de Kamer op andere wijze contact op te nemen. De formele opstelling van de minister in dit ant­ woord stond in tegenstelling met zijn eerdere toezeggingen. De Kamer heeft er evenwel van afgezien deze zaak uit te diepen. Geen interpellaties, geen lastige vragen. De Kamerleden hebben geduldig gewacht tot de regering iets zou meedelen over het Neder­ landse beleid inzake Duitsland. Dat gebeurde uiteindelijk bij de nota over het Duitse vraagstuk van 19 juni 1949, ondertekend door de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken, m r . D.U. Stikker ( W D ) , na de behandeling van de grenscorrectiewet - waardoor alleen al bleek dat Nederland in Londen in 1948 flinke veren had moeten laten - en de oprichting van de Duitse Bondsrepubliek. De nota kwam als mosterd na de maaltijd. Over de Zeslandenconferentie was deze nota dan ook zeer kort. De inschakeling van WestDuitsland in de politieke en economische structuur van West-Europa ter verzekering van het volledige West-Europese herstel en de West-Europese veiligheid werd het voor­ naamste doel genoemd van de Nederlandse politiek inzake Duitsland. Dat was een cor­ recte weergave van het doel dat de regering in mei-juni 1948 voor ogen stond, toen de resultaten van "Londen" moesten worden beoordeeld. In de memoranda die de Kamers in 1947 waren aangeboden was dit beleidsdoel nimmer genoemd. Enige actualiteit had deze nota niet meer. De Kamer heeft dan ook pas in 1950 deze nota aangegrepen voor een al­ gemeen debat over Duitsland.^9 Slotbeschouwing. De Zeslandenconferentie in dat bewogen voorjaar van 1948 is, samen met het Ver­ drag van Brussel over een West-Europese Unie, het keerpunt geweest in de buitenlandse politiek van de Beneluxlanden. Voor deze drie landen, die aan de conferentie van

- 18 de westerse mogendheden over Duitsland mochten deelnemen en hadden ingestemd met dc; tot stand gekomen aanbevelingen, betekende deze conferentie een totaal nieuwe faiu in de belangrijkste kwestie naast de zorg voor de veiligheid:het Duitse vraagstuk. Aan een aantal wensen van de drie kleine landen is ter conferentie voldaan, zoals qui, de wens om ingeschakeld te worden in het beleid van de Mogendheden in West-Duitsland zodra belangen van de buurlanden in het geding waren, de inschakeling van West-Duits­ land in de Marshallhulp-organisatie (O.E.E.S.), de non-discrimiuatie van buitenlandse eigenaren, de inspraak in de Roercontrole, de maatregelen tegen het Duitse gevaar c-n de opbouw van een federatieve staat met voldoende centraal gezag op korte termijn. Met uitzondering van België hebben de Beneluxlanden hun claims jegens Duitsland vrij­ wel geheel moeten opgeven. De instemming van de Nederlandse regering met de Londense aanbevelingen na afweging van de voor- en nadelen van de aanbevelingen was achteraf gezien verantwoord. Hoe eerder Nederland met een stabiel voorlopig bewind in WestDuitsland zaken kon gaan doen, hoe beter. Trouwens: tegenhouden kon men de ontwikke­ lingen in de westerse zönes toch niet meer. Dat de onopgeloste Duitse kwestie kern zou worden van de Oost-West-tegenstelling in Europa en daarmee ook voor Nederland aanzienlijke consequenties zou hebben op het gebied van de buitenlandse en de mili­ taire politiek kon niet geheel worden voorzien. Wél heeft Nederland, met de andere Beneluxlanden, begrepen dat "Londen" deze tegenstelling zou kunnen aanscherpen, waai bij vooral gedacht werd aan problemen rond Berlijn. De Beneluxlanden hebben daaiom aangedrongen op de nodige voorzichtigheid in de formuleringen en de drie Mogendheden gevraagd de consequenties van het beleid te doordenken. Nederland heeft daarbij wel de verwachting geuit dat de drie Mogendheden zouden standhouden in Berlijn en, na het uitbreken van de volledige blokkade, vliegtuigen gereed gehouden voor inzet in de luchtbrug op Berlijn. -^De Beneluxlanden en Frankrijk, die op het continent het meestte vrezen hadden bij een werkelijk conflict over Duitsland, waren er van overtuigd dat de ter conferentie gedane toezeggingen door de Amerikanen om pal te staan in Berlijn en de veiligheid van West-Europa te waarborgen de te voorziene nadelen van de Londen­ se conferentie konden inperken. Of het Nederlandse parlemenV de visie van de regering met betrekking tot de Londense aanbevelingen deelde is niet bekend, omdat de regering een discussie met het parlement op welk niveau dan ook op formele gronden uit de weg is gegaan en het parlement niet naar de middelen heeft gegrepen om een dergelijke dis­ cussie af te dwingen, gehinderd als de volksvertegenwoordiging was door de verkie­ zingen. De Staten-Generaal zijn derhalve officieel onwetend gebleven over het Neder­ landse beleid op de Londense Zeslandenconferentie. Aangezien de Kamers wel hebben in­ gestemd met de aanpassing van het buitenlandse beleid aan de verdeling van Europa, welke door het Verdrag van Brussel - waarbij Nederland partij was - impliciet werd erkend, kan worden aangenomen dat met uitzondering van de communisten alle politieke’ groeperingen wel accoord zouden zijn gegaan met de door Nederland onderschreven Lon­ dense aanbevelingen, waarbij Duitsland conform de deling van Europa als voorlopig ver­ deeld werd beschouwd. Hoe de politieke kaarten over het Duitse vraagstuk in juni 194Ö precies lagen weten wij echter niet. De parlementaire afwikkeling van het Nederlandse beleid ter conferentie is in vergelijking met die in andere Europese landen die aan deze conferentie deelnamen op het niveau geweest van het eveneens parlementair zwijg­ zame Luxemburg en beneden de maat van het staatsrechtelijk en naar parlementaire ge­ woonte verwante B e l g i ë . H e t lijkt er bijna op dat de Beneluxsamenwerking als zo in­ nig werd beschouwd, dat er ook parlementair met één mond - i.c. die van Spaak - werd gesproken. Hoe het ook zij: het Nederlandse parlement is als een lam behandeld. Vanwe ge de geringe aandacht voor een van de belangrijkste aspecten van het buitenlandse be­ leid op een cruciaal moment kan men slechts zeggen: het had geen andere behandeling verdiend. NOTEN. _ _ _ _ _ Voor dit artikel kon worden gebruik gemaakt van het archief van het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag. Voor de medewerking bij mijn onderzoek ben ik dit ministerie zeer erkentelijk. Geciteerd bij Alan Bullock, Ernest Bevin - (vol.III) Foreign Secretary 1945-1951, London 1983, p.498. Voor de ontwikkelingsgang in de periode 1945-1948 is hier hoofd­ zakelijk gebruik gemaakt van Wolfgang Marienfeld, Konferenzen Ober Deutschland, Hannover 1963; John Lewis Gaddis, The United States and the Origins of the Cold War 1941-1947, New York 1972; Daniel Yergin, Shattered Peace, The Origins of the Cold War and the National Security State, New York 1977. John H. Becker,The Decision to Divide Germany, American Foreign Policy in Transition, Durham NC 1978, p.60. Zie James F. Byrnes, Speaking frankly, New York 1947, p.187-194; John Gimbel, Byrnes Stuttgarter Rede und die amerikanische Nachkriegspolitik in D e u t s c h l a n d ,in:Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte 20(1972)p.39-62; algemeen kader Amerikaanse politiek inzake Duitsland: John Gimbel, The American Occupation of Germany, Politics and t h e

4.

5.

6. 7.

8.

9.

10.

11. 12.

13.

14.

15. 16.

17.

18.

- 19 Military 1945-1949, Stanford 1968. Memorandum van de Nederlandse regering nopens het beleid door de geallieerde mo­ gendheden t.a.v.Duitsland te voeren, aangeboden bij brief van 14 januari 1947 aan de Tweede Kamer, zie Bijlagen Handelingen Tweede Kamer (HTK) 1946-1947,nr.383. Wilfried Loth, Die Teilung der Welt 1941-1955, München 1980, p.119-184. Voor de Franse positie inzake Duitsland vooral: F.Roy Willis, France, Germany and the New Europe 1945-1963, Stanford 1965, p.15-20; Gilbert Ziebura, Die deutsch-französischen Beziehungen seit 1945, Mythen und Realitaten, Pfullingen 1970, p.39-46. Yergin, Shattered Peace, p. 330-331;ook:Thilo Vogelsang, Das geteilte Deutschland, München 1969^, p.40-42. Bullock, Ernest Bevin vol.III, p.490-501;Foreign Relations of the United States (FRUS)1947 II, Council of Foreign Ministers,Germany and Austria,Washington 1972, D. Post-conference discussions with the British and the French,p.811-830; Siegmar Rothstein, Die Londoner Sechsmachtekonferenz 1948 und ihre Bedeutung für die Gründung der Bundesrepublik Deutschland, Freiburg i.Br., 1968, p.7-10. Vogelsang, Das geteilte Deutschland, p.69-74; Bullock, Ernest Bevin vol.III, p.514-518; Rothstein, Die Londoner Sechsmachtekonferenz, p.11-20 en p.51. Voor de reorganisatie van de Bizone en de achterliggende gedachten: Lucius D.Clay, Decision in Germany, Garden City 1950, ch.9,10 en 18; Jean Edward Smith (ed.), The Papers of General Lucius D.Clay, Germany 1945-1949, vol.II, Bloomington 1974, nrs.316,319,320,322,324 en 326.De Bizonale organisatie geschetst in: Wolfgang Benz, Von der Besatzungsherrschaft zur Bundesrepublik, Stationen einer Staatsgründung 1946-1949, Frankfurt am Main 1984, II. Die Bizone 1946-1949:Vorform des Weststaats. Dit Memorandum in archief van de griffie van de Tweede Kamer; het stuk is de Ka­ mer aangeboden (brief d.d. 26 nov.1947,nr.646), maar niet afgedrukt in de Hande­ lingen. Voor het Memorandum ook: FRUS 1947 II, a.w., p.774-778. Voor de Nederland­ se uitgangspunten het onder noot 4 genoemde Memorandum. Voor de ontwikkelingsgang naar de samenwerking tussen Nederland en de Beneluxpartners: verslag besprekingen tussen Baron de Gruben en de Nederlandse directeur politieke zaken jhr.mr.H.L.F.K. van Vredenburch, alsook de Nederlandse ambassadeur in Brussel, 17 en 18 november 1946, archief BuZa 912/213, contacten met België over Duitsland, en het verslag van de Nederlandse delegatie op de hearing van de plaatsvervangers van de minis­ ters van Buitenlandse Zaken van de Grote Vier in Londen, 11 febr.1947,archief BuZa 912/230 dl.II. Algemeen: A.E.Kersten, Maken drie kleinen een grote? De poli­ tieke invloed van de Benelux 1945-1955, Bussum 1982, spec.p.7-9. Zie de samenvatting van de besprekingen tussen ambtenaren van de drie landen op 10 december 1947, waaraan voor Nederland deelnamen dr.H.M.Hirschfeld, regeringsad­ viseur Duitse zaken en Marshallhulp, dr.J.G. de Beus, diplomaat, Baron Hervé de de Gruben, secretaris-generaal min.van Buit.Zaken van België, enkele Belgische diplomaten en de Luxemburgse gezant in Brussel. Archief BuZa 912/230. nr.549,Dtsld. Bericht van de ambassadeur in Londen, jhr.mr.E.F.M.J. Michiels van Verduynen,van 29 december 1947, archief BuZa, 912/230, nr.549. De instructie voor de posten in Londen, Parijs en Washington van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken in archief BuZa, 912/230, nr.549. Het bedoelde Memorandum van de Beneluxlanden in FRUS 1948 II, Germany and Austria, Washington 1973, p.23-24. Gegevens ontleend aan de berichten van de posten in Brussel, Parijs en Londen over de periode januari-februari 1948 en aan het verslag van de ambtelijke bijeenkomst van Nederlandse en Belgische diplomaten van 20 januari 1948, Archief BuZa, 912/230, nr.549. Verslag van de contacten in Brussel, d.d. 6 febr.1948, archief BuZa, 912/230, nr.549. Zie over deze verbinding tussen het initiatief van Bevin en de toelating van de Be­ neluxlanden tot de conferentie over Duitsland van de drie westerse mogendheden, H.A. Schaper, Van afzijdigheid naar bondgenootschappelijkheid. Het Nederlandse veilig­ heidsbeleid in de jaren 1945-1948,in:Internationale Spectator 32 (1978) ,p.324-336. FRUS 1948 II, p.42 (agendapunt Beneluxassociatie, 26 jan.1948); p.50 (reactie State Department, 30 jan.1948) en p .61-63(State Dep.over Westerse Unie). Bericht ambassadeur in Parijs, jhr.mr.A.W.L.Tjarda van Starkenborgh Stachouwer, na gesprekken met de Franse minister van Buitenlandse Zaken, Georges Bidault, en de Franse directeur-generaal politieke zaken, Maurice Couve de Murville, op 2 en 4 februari 1948, BuZa 912/230, nr.549. Communiqué van 5 februari 1948 over het Beneluxstandpunt inzake het voorsuel van Bevin, deel van de besprekingen van de drie landen te Luxemburg van 30 januari tot en met 1 februari 1948, zie archief BuZa 912/230 nr.549 en Keesings Historisch Ar­ chief 8-14 febr.1948, p.7479 D. FRUS 1948 II, p.65, aantekening 1; reactie België, idem, p.66;Rothstein a.w., p.19.

- 20 19. Van Boetzelaer, Eerste Kamer, 24 februari 1948, p.183 II. Spaak had op 12 februari 1948 voor de Vaste Commissie van Buitenlandse Zaken uit de Senaat een soortgelijke verklaring afgelegd, zie Rothstein, a.w., p.19. 20. Rothstein, a.w., p.41-42. 21. Voor de toelating: FRUS 1948 II, p.75-84(ook voor voorconferentie U K - U S A ) . 22. Zie de stukken over de delegatiesamenstelling, archief BuZa 912/230, nr.549. Spaaks opmerking tegenover de Amerikaanse zaakgelastigde Millard, FRUS 1948 II, p.96,note 2. De Beneluxdelegatie bestond uit voor België, Baron Hervë de Gruben, secr.gen.minis­ terie van BuZa, Vicomte Alain Obert de Thieusies, ambassadeur in Londen, en lt.gen. Groethals(chef Milit.Missie Berlijn), voor Nederland naast Michiels dr.H.M.Hirschfeld, regeringsadviseur in Duitse aangelegenheden, en voor Luxemburg André Clasen, gezant in Londen en kol.Albert Wehrer, chef Milit.Missie Berlijn. 23. Zie de titel van Rothstein, a.w.;ook John Gimbel, The American Occupation of Ger­ many, p.198, heeft het over "Six-power Talks". Bullock, Ernest Bevin vol.III, houdt het op "tripartite London conference", waar Holland en België aan deelnamen (Luxem­ burg ziet hij over het hoofd, al wordt elders van "Benelux countries" gesproken, wat er op wijst dat de auteur niet ten volle deze samenwerkingsaanduiding begrijpt), zie p.531. 24. FRUS 1948 II, p.338-341; Rothstein, a.w., p.21. 25. Deze samenvatting ontleend aan: Rothstein, a.w., p.21-42; FRUS 1948 II, p. 75-317. René Massigli, Une comédie des erreurs 1943-1956, Souvenirs et reflexions sur une étape de la construction européenne, Paris 1978, p.119-120,klaagt dat hij in Londen vaak zonder instructies werd gelaten en dat de wegen van Bidault kronkelig waren. Verder is gebruik gemaakt van de twee verslagen van de Nederlandse delegatie ter Londense conferentie, die ook aan de ministerraad zijn gezonden, aanwezig in archief BuZa 912-230, nr.549-550, resp.van 13 mrt. en 7 juni 1948. Voor Nedl.beleid inza­ ke D.:S.I.P.van Campen, The quest for security. Some aspects of Netherlands fo­ reign policy 1945-1950,The Hague 1958, ch.III t/m IX, met appendices. 26. Voor deze nota: FRUS 1948 II, p.103-104. 27. Zie verslag besprekingen van de Nederlandse delegatie over de eerste sessie van de Londense conferentie, a.w., p.3-5; FRUS 1948 II, p.144-145(Annex A ) ,antwoord Drie van 6 maart 1948; nadere uitwerking van de drie militaire gouverneurs in Berlijn en de vastlegging als aanbeveling, FRUS 1948 II, resp.p.160-161 en p.185-186(Annex B). 28. Voor de achtereenvolgende punten van de Londense conferentie is gebruik gemaakt van de FRUS 1948 II, p.86-145, over de eerste sessie, p.191-317, over de tweede sessie; verder Rothstein, Die Londoner Sechsmachtekonferenz, hfdst.VI t/m XI; de beide aan­ gehaalde verslagen van de Nederlandse delegatie ter conferentie ontleend aan het archief van BuZa. Voor nota-Hirschfeld:verslag tweede sessie(archief BuZa), p.6. 29. Naast FRUS 1948 II The London Conference, eerste en tweede sessie, en Rothstein, p.123-126, zij hier verwezen naar Clay, Papers vol.II, nr.410, waarin teleconference is afgedrukt over de besluiten van "Londen" inzake herstelbetalingen. Ook:verslag over de eerste sessie (archief BuZa), p.7-8. 30. Zie de verslagen over de eerste en tweede sessie (archief BuZa), resp.p.5-6 en p. 6-7; Rothstein, a.w., p.84-104; FRUS 1948 II, p.285-?88(Annex C) en p.290-291 (Annex D ) . Annex C(Roercontrole)is met het slotcommuniqué vrijgegeven als bijlage I. Zie ook Rothstein, a.w., Dokumentenanhang nr.4. 31. Zie de verslagen van de sessies (archief BuZa), resp.p.6 en p.5;voor de wet op de reorganisatie van de Duitse kolen-,ijzer- en staalindustrieën, zie Beate Ruhm von Oppen, Documents on Germany under Occupation 1945-1954, London 1955,p. 335-336j Clay Papers, vol.II, nr.580 en 591. 32. Zie de verslagen van de sessies (archief BuZa), resp.p.6 en p.7-8; FRUS 1948 II, p.307-308 (Annex E ) . 33. Zie de verslagen van de sessies (archief BuZa), algemeen deel en beiden p.8-9. Verder hfdst.VI van Rothstein, a.w., alsook FRUS 1948 II, p.305-306 (Annex F), p.306-307 (Annex G). Vastgesteld werden ook richtlijnen voor de constitutie p.240241 (Annex H) en voor het toekomstige bezettingsstatuut over de bevoegdheden van de bezettende mogendheden tot de nieuwe organen in Duitsland, p .260-262(Annex I). 34. Zie de verslagen van de sessies(archief BuZa), resp.p.7 en 10; Rothstein, a.w., hfdst.IX; FRUS 1948 II, p.291-294 (Annex L). Nog vóór de rede van Truman van 17 maart 1948 hadden de V.S. aan Bevin laten weten te willen praten over een Atlan­ tisch veiligheidssysteem, zie Bullock, Ernest Bevin vol.III, p.530. Verplichte consultatie van de Beneluxlanden in het V.S.-beleid in D. was ook onmogelijk zon­ der toestemming van het Congres. De presidentsverkiezingen van 2 nov.1948 noopten ook tot voorzichtigheid in het aangaan van buitenlandse verplichtingen. 35. Zie het Memorandum betr.verlangens van territoriale en economische aard ten aan­ zien van Duitsland, HTK 1946-1947 Bijlagen, n r .352,aangeboden bij brief van 5 no-

36.

37.

38. 39.

40. 41.

42.

43.

44.

45.

46.

47. 48. 49.

50. 51.

- 21 vember 1946; het Memorandum van 14 januari 1947 (idem, nr.383) en dat van 25 ja­ nuari 1947 (t.b.v.Grote Vier, herhaling van nr.352, niet in Bijlagen HTK). Alle stukken in archief BuZa 912-13. Voor een uitvoerige schets van de ontwikkelings­ gang van de Nederlandse claims zie: M.D.Bogaarts, Land in zicht? Een schets van de ontwikkelingen rondom de Nederlandse plannen tot verwerving van Duits grondge­ bied en van het tijdelijk beheer over Duitse economische hulpbronnen 1944-1963,in: Politiek(e) Opstellen 1982, Uitgave van het CPG in Nijmegen (1983),p.1-19. Bedoeld is het rapport Prain-Ringers betr. de inspectietocht van de NederlandsBritse delegatie aan de Nederlands-Duitse grens, ingezonden op 3 december 1947 bij de Tweede Kamer (rapport bij de griffie TK; ook BuZa-archief 912-13). Zie verslag eerste sessie (archief BuZa), p.9-10;Notulen Ministerraad 5 april 1948, pt.4; FRUS 1948 II, Beneluxbrief in brief Douglas aan Marshall van 18 mei 1948, p.249-251 en de instructie van State Dep.van 19 mei 1948,idem,p.259-260. FRUS 1948 II, p.288-289 (Annex K); Rothstein, a.w., p.127-138; Notulen Minister­ raad 24 mei 1948, pt.4. Instructie in archief BuZa 912/230, nr.550; goedgekeurd door de ministerraad in de vergadering van 19 april 1948, pt.4. Hoewel de belangrijkste beslissing viel in de MR-vergadering van 24 mei 1948, pt.4, is formeel goedkeuring gehecht aan de Londense aanbevelingen op 11 juni 1948, MR-vergadering, pt.4, naar aanleiding van brief van Van Boetzelaer van 9 juni 1948. Overigens heeft Van Boetzelaer tus­ sentijds het kabinet door middel van korte uiteenzettingen in het kabinetsberaad op de hoogte gesteld van de ontwikkelingen te Londen, zo op 8 maart 1948,pt.4,en op 3 mei 1948, pt.4. Voor de eindfase van het Londense overleg naast FRUS 1948 II het verslag van de tweede sessie (archief BuZa) van de Nederlandse delegatie, De Sovjetnota van 6 mrt.1948, FRUS 1948 II,p.345-354; ook Clay, Decision,p.355-357. Datum 2e sessie, FRUS 1948 II, p.164; Note verbale Benelux, archief BuZa, ambassa­ de Londen, C 8, map 37 A (Zeslandenconferentie 1948);ook verslag 2e sessie (archief BuZa), p.4; verder FRUS 1948 II, 2e sessie. FRUS 1948 II, p.313-317 (slotcommuniqué) en p.313, aantek.1;Rothstein, a.w.,p,147148; Clay, Decision, ch.l9;Clay, Papers vol.II,nr.440;overzicht Sovjet-politiek: Boris Meissner, Russland, die Westmachte und Deutschland. Die Sowjetische Deutschlandpolitik 1943-1953, Hamburg 1954^, p.156-169 (periode febr.-juni 1948);Warschauconferentie: FRUS 1948 II, p.370-374;Sovjet-verklaring over verlaten Berlijn-bestuur (Kommandatura), 1 juli 1948, Von Oppen, Documents, p .314-315.Overzicht en VS-aarzeling: Wilfried Loth, Die Teilung der Welt 1941-1955,p.221-227. Vogelsang, a.w., 3.Kapitel; Benz, Von der Besatzungsherrschaft, Kap.IV en V;Frankfurter Dokumente: Von Oppen, Documents, p.315-318, antwoord, p.322-330. Samenvat­ tend: Wolf D.Gruner, Die Londoner Sechsmachtekonferenz von 1948 und die Entstehung der Bundesrepublik Deutschland,in:Groszbritannien und Deutschland (Festschrift..für John W.P.Bourke,hrsg.von Ortwin Kuhn), München 1974,p.139-165. Citaat Adenauer: Konrad Adenauer Briefe 1947-1949 (hrsg.von Hans Peter Mensing),Rhöndorf 1984,nr.897 5 juli 1948, p.272. Zie FRUS 1948 II, ch.II, Implementations of the recoiranendations of the London Con­ ference, p.375-702;voor de Roercontrole:J.M.Rogers, The International Authority for the Ruhr, (Ph.D.1960),Ann Arbor 1980;Rothstein, a.w., hfdst.XIV. FRUS 1948 II, p.324-325 ed.note; Pari.I>ebates House of Commons,5th series,vol.451 , cis.2166-2168. Voor Fankrijk:Ziebura, a.w.,p.46-49;Georgette Elgey, Histoire de la IVe République, La République des illusions 1945-1951,Paris 1965,p.385-387;Georges Bidault, D'une résistance a 1 1autre, Paris 1965,p.163-167;Vincent Auriol, Journal du Septennat 1947-1954, tome II 1948, Paris 1974,p.258(8 juin);FRUS 1948 II,p.325337,-Bullock, Ernest Bevin vol .III ,p.566 (Britse steun) ;motie Assemblée, Journal Officiel, Débats, Ass.Nationale,juin 1948,p.3578. Rothstein, a.w.,p.139-147. Annales Parlem.de Belgique, Chambre des Deputés 1947-'48 11,22 juin, p.2-6 X;Compte rendu des séances de la Chambre des Députés du Grand-Duché de Luxembourg, session extraordinaire de 1948,30 juillet,k.180 (citaat)b.g.v.regeringsverklaring.De verslagen van de aangehaalde parlementen zijn geraadpleegd in de bibliotheek van het Vredespaleis in Den Haag. Notulen MR 21 juni 1948, pt.4. V.d.Goes, TK 18 mrt.1948,p.1558-1561;min.,p.1562 11-1563 II,alsook p.1589 I.Sassen TK 22 april 1948,p.1634 11-1635 I;min.,23 april'48,p.1642 I. Roolvink, TK 1 juli 1948,p.2062(wetsontw.nr.825) , -min.,idem,p.2067 I.Vragen V.d.Goes 15 juni en antw.min. 3 juli 1948,HTK 1947-'48 Aanhangsel,p.220,vraagnr.215.Bedoel­ de nota d.d.19 juli 1949,HTK 1948-'49 Bijlagen,nr.1306,waarover debat op 3 mei 1950, TK p.1682-1719 (niet over de conferentie van Londen in 1948). Notulen MR, 28 juni 1948, pt.4, sub 2, Duitsland. Voor de vergelijking met België is gebruik gemaakt van H.Rolin,Le róle du Parlement et des parlementaires dans les relations internationales,in:Aspects du régime par­ lementaire Beige, Bruxelles 1956, p.103-116.

- 22 -

Lief dagboek, over de formatie van 1948 gesproken ...

door: drs. J.E.C.M. van Oerle

Inleiding: In de periode juli-augustus 1948 werd het kabinet Drees-I geformeerd. Het eerste naoorlogse brede-basis-kabinet en het eerste kabinet met een socia­ list als premier. Dit artikel beoogt die belangrijke formatie te belichten vanuit de politieke dagboeken die drie van de hoofdrolspelers tijdens de format^ bijhielden. Het gaat om de dagboeken van KVP-frak^ie-voorzitter Romme , PvdA-fraktievoorzitter Van der Goes^yan Naters ^ en van de demis­ sionaire premier en formateur, de KVP-er Beel . De drie dagboeken zijn zeer uitvoerig in het beschrijven van de kontakten die men van dag tot dag had. Zeker in kombinatie vormen zij een unieke historische bron van veel meer waarde dan mémoires of briefverzamelingen. Opvallend aan de inhoud van alle drie de dagboeken is dat er nauwelijks gesproken wordt over inhoudelijk-programmatische zaken en des te meer over personenkwesties en over koalitievorming. Door dagboekteksten naast elkaar te plaatsen kan inzicht gewonnen worden in de preciese gang van zaken op cruciale momenten tijdens de formatie. Daarbij wordt overigens niet gepretendeerd dat zo de geschiedenis van de formatie uitputtend behandeld wordt. De eerste poging van Beel, 12-22 juli De adviezen van de fraktievoorzitters aan Prinses-Regentes Juliana wezen in meerderheid de demissionaire premier Beel aan als de meestgewenste formateur Hij schreef in drie dagen een "Proeve" van een regeringsprogramma en nodigde vervolgens op 15 juli de heren Romme, Van der Goes van Naters en de CHU-fraktievoorzitter Tilanus uit voor afzonderlijke gesprekken. Op 16 juli sprak hij met WD-fraktievoorzitter Oud. Beel stelde van het begin af aan een verbre­ ding van het kabinet met CHU en W D nodig te achten, met name vanwegg de voor de Grondwetsherziening benodigde twee-derde meerderheid in de Kamer . Van der Goes van Naters: "... heb ik hem duidelijk gezegd, dat de hoofdzaak ergens anders lag: duidelijk-vooruitstrevendprogram, ook geleide economie, wat de anderen nü niet kunnen accepteren, nu zij het de afgelopen twee jaar, dag na dag, verworpen hebben. Conclusie: alleen twee-partijen-Kabinet is aan­ nemelijk. In de "bemanning" is enige souplesse denkbaar. Per se geen Tilanus, Oud of Stikker". "Ik zei, dat de personen-questie nü van nóg groter belang was, dan de vorige keer. Beel zei, bereid te zijn, ook hierin de zaak samen met mij op te bouwen. Joekes niet voor O.G.". Beel: "Met betrekking tot een 3 of 4 partijen regering deelde de heer van der Goes, in aansluiting aan zijn advies aan de Regentes mede, dat dit voor de PvdA onaanvaardbaar is. Ik wees hem erop, dat voortzetting van het huidige 2 partijen stelsel zonder meer voor mij onacceptabel was”. "Hij benadrukte nogmaals het onderscheid van de basis van het kabinet, welke hij niet ver­ ruimd zou willen zien en het kabinet zelve, waarin plaats zou kunnen zijn voor andere personen". "Figuren als Oud en Stikker acht de PvdA afgezien van het vorenstaande onaanvaardbaar". "Hij drong sterk aan op opneming van een figuur als de heer Joekes met name op Overzeese Gebiedsdelen. Ik heb gezegd hiertegen overwegend bezwaar te hebben. Beel over Romme: "Hij onderschreef mijn standpunt, dat de gegeven opdracht in elk geval als minimum meer verlangde dan een voortzetting zonder meer van het huidige kabinet, ook al zou basis-verruiming niet mogelijk blijken, hetgeen de KVP-fractie onder de gegeven omstandigheden toch zeer wenselijk zou achten". "Ik deelde Prof. Romme mede, het wenselijk te achten, dat - bijaldien ik niet mocht slagen - de opdracht in andere handen zou komen te liggen. Hij beklem­

.

- 23 -

toonde daarop nogmaals, dat een overgang der formatie in zijn handen niet moest plaatsvinden, daar hieruit ten onrechte geconcludeerd zou kunnen worden een verschil van inzicht nopens het te voeren beleid". "Tegen de door de frac­ tie van de PvdA reeds meermalen naar voren gebrachte candidatuur van de heer Joekes als Minister van Overzeese Gebiedsdelen bestond bij hem en zijn frac­ tie overwegend bedenking". Tilanus liet Beel weten dat de CHU liever niet toetrad tot een kabinet. Hij was van mening dat de positie van een CHU-minister in een brede-basis kabinet zeer moeilijk zou zijn en was bovendien afkering van een verdere verwijdering van de ARP. Tilanus had dit standpunt inmiddels ook al aan Van der Goes van Naters meegedeeld. Beel oefende sterke aandrang uit op Tilanus, die uiteinde­ lijk toezegde de zaak nog eens te zullen overwegen. Op een vraag van Beel antwoorde hij nog bezwaar te hebben tegen een PvdA-lid als minister van Overzeese Gebiedsdelen, ook wanneer dat Joekes zou zijn . Ook Oud verklaarde zich bereid om toetreding tot een brede- ^asis kabinet te overwegen en had "overwegend bezwaar" tegen Joekes op O.G. De gesprekken in de dagen hierna en de briefwisseling tussen formateur en fraktievoorzitters leverden op 20 juli een patstelling op. Over het programma was tussen de vier partijen een grote mate van overeenstemming te vinden. Over de coalitievorm liepen de standpunten echter danig uiteen. Oud liet weten dat de W D bereid was mee te werken aan parlementair kabinet van vier partijen, maar niet kon meewerken aan een driepartijen regering dan wel aan een tweepartijen regering opgesierd met een of meer figuren uit de sfeer van de W D . Hij zou dergelijke figuren ontraden om zitting te nemen en mochten zij toch zitting nemen dat zou dat geen gevolgen hebben voor de kritische be­ nadering van de regering door de W D . Tilanus stelde, dat hij gezien het stand­ punt van de VVD ook aan zijn partijgenoten het zitting nemen zou moeten ont­ raden "daag^een zodanig lid in een vrijwel onhoudbare positie zou komen te verkeren" . Van der Goes bleef bij zijn standpunt, een voortzetting van de coalitie eventueel aangevuld met enkele niet al te uitgesproken mensen uit de kring van CHU en VVD. Hij verklaarde zich tegen een extra-parlementair kabinet en suggereerde dat als Joekes niet aanvaardbaar was als minister O.G., dat hij dan Buitenlandse Zaken moest krijgen. Beel: "Ik wees hem erop, dat ik het volkomen onjuist achtte, indien mij ook nog bepaalde personen werden opgedrongen. Hij verzekerde mij, met nadruk, dat dit niet de bedoeling der fractie was, doch dat in de driehoeksverhouding Minister-President, Minister van O.G. en Minister van Buitenlandse Zaken in elk geval een dezer posten in handen van de PvdA moet zijn". Van der Goes van Naters: "Neem Joekes op B.Z.Beel: wel Joekes Verkeer-Waterstaat. Ik: neen, minstens Binnenlandse Zaken; dat heb je ook genoemd! Beel hier niet op in gegaan, nu. Over B.Z. doorgepraat. Hij wil dit niet. Wil wél Michiels v.V. Dit alles leek wel irreëel, nu de hele zaak op losse schreven staat. Beel zal misschien vanavond om half 9 zijn opdracht teruggeven" . Beel bezocht inderdaad de Regentes, maar slechts om verslag uit te brengen. Hij kondigde aan de vier fraktievoorzitters bijeen te zullen roepen om nog eens aandrang op hen uit te oefenen. Beel: "Ik wees er de Regentes op, dat wij hier het typisch verschijnsel hebben bij deze formatie, dat de 4 groepe­ ringen zich zowel verenigen met de persoon van de formateur als in grote trekken met het door hem ontworpen program, doch dat de bestaande partijver­ houdingen, verscherpt als zij zijn door de verkiezingen, een samengaan onmo­ gelijk maken". Als laatste uitweg zag hij nog de vorming van een "kabinet ad hoc", dat als specifieke taak zou hebben het voltooien van de Grondwetsher­ ziening en voor het overige extra-parlementair zou zijn. De bijeenkomst met de vier fraktievoorzitters had plaats op 21 juli. Vooraf

- 24 -

had Beel een gesprek met Michiels van Verduynen, die daarnaar gevraagd liet weten niet beschikbaar te zijn als formateur, premier of minister van Buiten­ landse Zaken, vanwege gezondheidsredenen. Beel: "Ik stelde de heren nogmaals de vraag of zij nog een andere uitweg zagen voor een parlementair kabinet. Dhr. Tilanus wees erop, dat het falen in deze zijn oorzaak vindt uitsluitend in de houding van de fractie van dhr. van der Goes. Dhr. Oud handhaafde zijn standpunt. Dhr. van der Goes wees op de houding van de beide kleinere fracties tijdens de verkiezingen. De leuze "het roer moet om", alsmede hetgeen dhr. Oud en de zijnen bij de verkiezing naar voren hadden gebracht, wezen voldoende uit, waarom de PvdA met deze fractie niet in zee kan gaan. Het zou niet begrepen worden, indien de PvdA zitting zou nemen in een kabinet b.v. met de heer Oud. Dhr. Tilanus gaf de heer van der Goes in overwe­ ging om niet stil te staan bij de verkiezingsstrijd; te hoge belangen staan op het spel. Dhr. Oud merkte nog op, dat uiteraard zijn persoon aan een oplos­ sing niet in de weg mocht staan". Romme: "In de bespreking kwam vast te staan, dat Dr. Beel de opdracht alleen vervulbaar acht, wanneer hij zich redelijkerwijze verzekerd kan weten van de twee-derde meerderheid voor de Indonesische politiek". Van der Goes van Naters: "Mij 2i uur onder druk gezet, te bewilligen in par­ lementair 4 partijen-Kabinet. Romme verklaarde dat zijn Fractie 2 partijenKabinet niet wilde, nu de anderen daarin geen vertrouwen wilden stellen". "Ons werd starheid verweten". "Ik verweet Oud zijn Dordrechtse rede. Ik verweet hun een program te slikken, waar zij 't niet mee eens kónden zijn". "Ik zei dat het Indon. beleid, met onze medewerking, niet zou worden omgebogen, en dat wij daarom een PvdA minister eisten. Tilanus (die eerlijker was, dan Oud) zei, dat zij daaraan nooit zouden meewerken". "Ik zei ook, dat b.v. de vakbeweging in Oud geen vertrouwen had, zoals zij mij had meegedeeld, en dat met hem communistenbestrijding onmogelijk werd. Oud: mijn persoon zal geen obstakel zijn, schakel die maar uit. Ik legde toen uit, dat het in de politiek zat! Gecon­ stateerd werd, dat gezien onze brief, en Romme's (koppige) houding, parlemen­ tair Kabinet niet mogelijk. Dus dj^iets extra-parlementairs, maar enige ze­ kerheid over Indonesië politiek" . Beel presenteerde vervolgens zijn voorstel voor een ad hoc kabinet en afge­ sproken werd, dat hij die zelfde dag nog naar de Regentes zou gaan om zich van zijn opdracht te laten ontslaan en een nieuwe opdracht zou uitlokken, dit maal voor een ad hoc kabinet; de fracties zouden zo spoedig mogelijk laten weten of zij aan een dergelijk kabinet konden meewerken. Beel was nog maar kort bij de Regentes toen hij daar gebeld werd door Van der Goes van Naters. Deze deelde hem mee, dat hij met Drees gesproken had en dat die deelname van de PvdA aan een ad hoc kabinet uitsloot. Beel gaf daarop zijn opdracht terug. De tweede poging van Beel, 22-29 juli Beel gebruikte donderdag 22 juli vooral voor gesprekken met de top van de KVP. Hij wist achtereenvolgens Van Schaik, Van Maarseveen, Van den Brink en Romme te overtuigen van de onwenselijkheid van een reconstructie van het be­ staande kabinet en van de wenselijkheid van een extra-parlementair kabinet, bestaande uit vijf KVP-ers, vijf PvdA-ers, |^n CHU-er en één WD-er. Op 23 juli legde hij zijn plannen voor aan Drees . Beel: "De volgende personen zou ik willen aanzoeken: Drees Sociale Zaken, Lieftinck Financiën, Mansholt Lanbouw, Visserij en Voedselvoorzieningen, In 't Veld Openbare Werken, Donker Justitie". "Zelf zou ik als Minister-President de staatkundige hervormingen tot mij willen trekken en het overige werkterrein van Overzeese Gebiedsdelen willen onderbrengen in een Staatsse-

- 25 -

cretariaat. De portefeuille van Buitenlandse Zaken zou toevallen aan een per­ soon uit de VVD, tenzij ik de heer Michiels van Verduynen alsnog bereid kan vinden om zitting te nemen. De heer van Mook zou worden vervangen door een driemanschap bestaande uit de heren Spoor, Sassen en 's-Jacob". Beel nam zich voor over program noch over samenstelling nog enig contact op te nemen met de fractievoorzitters. Drees beloofde het plan voor te zullen leggen aan zijn fractie. Later op de dag spraken zowel Drees, als Beel nog met Prinses Juliana en werd de nieuwe opdracht aan Beel, de vorming van "een kabinet" wereldkundig gemaakt. Drees verdedigde het plan op 24 juli in de PvdA-fractie. De vergadering nam vijf uur in beslag en liep op een nipte overwinning voor Drees, die met 17 stemmen voor en 16 tegen het groene licht kreeg om verder te praten met Beel. De opening werd definitief toen op zondag 25 juli op aanraden van Beel, Van der Goes van Naters een informeel gesprek had met Romme in diens woning te Overveer. Van der Goes van Naters: "Letterlijk zei hij: "als de Indische questie er niet was, zou niemand zich om andere oplossingen druk maken". "R. gebruikte een paar maal de aanduiding Intermezzo-Kabinet, voor het nu voorgestelde. Zo spoe­ dig mogelijk moet weer worden overgegaan tot een normale parlementaire oplos­ sing. Het excra-part. karakter laat volledig vrijheid voor overleg tussen de twee fracties; R. meende pertinent, dat dat moest worden voortgezet, en ook tot contact tussen de beide Fractie-voorzitters en de Minister-president - als 't nodig was - moest worden uitgestrekt, evenals vroeger". "De prominenten" zouden in de twee grote partijen zitten, dat gaf het hele accent aan, vooral als die de lijn der samenwerking doorzetten. Zo moest ook het program tot stand komen". Romme: "Als Indonesië er niet was, dan zouden wij wel een breedere basis prefereeren met behoud van het program-Beel, maar een parlementaire 2-partijenregeering toch zeker niet afwijzen". "Over voortzetting van contacten moeten wij geen enkele afspraak maken, maar het evenbedoelde belang dat wij hebben ("-dat onze prominente mensen geen échec lijden - ") en dat de PvdA evengoed zal hebben, zal ertoe leiden, alle contacten op te nemen en te continueren, welke kunnen bijdragen tot het voortleven van het kabinet - waarbij wij het interessanter vinden, overleg te plegen met de PvdA, dan met de W D en zulks niet uitsluitend uit kwantitatieve overwegingen. Ik heb voorts nog erop gewe­ zen, dat latere terugkeer van de oude combinatie wel zeer veel moeilijker wordt, wanneer wij thans uit elkaar zouden gaan". Van der Goes van Naters: "Wanneer wij 't niet deden - bleek in de loop van het gesprek - zou Beel toch in zee gaan met een extra-parl. Kabinet, met 5 kleur­ loze mannen in plaats van onze Ministers. Dit kan ook tactiek zijn, en daarom zei ik, dat dat ons, voor de Partij, "welkom" zou zijn". Ondanks de duidelijke nuance-verschillen in de twee dagboekverslagen, wordt duidelijk dat Romme Van der Goes van Naters enerzijds voldoende heeft weten te bewerken en anderzijds voldoende heeft toegegeven. De PvdA-fractievoorzitter gaf nu ook zijn persoonlijke zegen aan Beel en Drees. Beel ging in de dagen daarop volgend hard aan de slag om zijn ploeg te beman­ nen. Het kernprobleem daarbij bleek al snel te zijn het vinden van een geschikte VVD-er aan wie Buitenlandse Zaken kon worden toebedeeld. De PvdA had laten weten Stikker en Oud, respectievelijk partijvoorzitter en fractievoorzitter, uit te sluiten van deelname aan het kabinet^^Beel poogde tevergeefs om een VVD-er van de tweede garnituur te strikken . Beel persoonlijk - zoals meer­ dere KVP-ers - was geporteerd voor Stikker op Buitenlandse Zaken.

- 26 -

Beel werd er wanhopig van, mede omdat ook de W D steeds minder tot medewer­ king geneigd was. Op 27 juli belde Beel 's avonds Stikker. Beel: "Ik vroeg hem of hij nog andere namen mij kon opgeven voor minister van Buitenlandse Zaken uit het milieu van de P.v.V.D. Na contactname met dhr. Oud deelde hij mede, dat er in de fractie niets voor werd gevoeld om in deze medewerking te blijven verlenen, daar door de disqualificatie van politieke figuren als dhr. Oud en Stikker de fractie zich als 2e rangspartij zag aange­ merkt, immers t.a.v. andere partijen vond zodanige disqualificatie niet plaats". De volgende dag sprak Beel met Lieftinck, de beoogde minister voor Financiën. Deze meldde hem, dat de PvdA-fractievergadering nogmaals vast had gesteld dat men graag Joekes in het kabinet zag komen. Beel antwoorde: " ... dat ik ern­ stig overwoog mijn opdracht terug te geven, als het bezwaar bleef gelden tegen de opneming van dhr. Stikker in het Kabinet". Lieftinck verklaarde zich daarop bereid om op de vergadering van de partijraad van de PvdA, die zelfde middag te Amsterdam, te zullen pleiten voor Stikker op Buitenlandse Zak^p^in combi­ natie met opneming van Joekes in het kabinet en wel op Justitie . Lieftinck kwam echter te laat op de partijraad. Van der Goes van Naters had toen al het woord genomen en verklaarde tot tweemaal toe nadrukkelijk, dat Oud noch Stikker in de regering zouden worden opgenomen. Dat de partijraad vervolgens met 2/3 meerderheid instemde met deelname van de PvdA aan een ex­ traparlementair kabinet-Beel in de constructie 5:5:1:1, w^g^daarna nauwelijks meer van belang. Beel gaf op 29 juli zijn opdracht terug . Ook een aller­ laatste poging van Romme mislukte. Romme: "Gesprek met Tilanus om circa 8.30 u. Ook extra-parlementair en met 2 C.H.'s in het kabinet, doet zijn fractie het niet zonder de VVD. Eenige leden van de fractie hebben te weinig vertrouwen in Beel. Wat de gevolgen van hun weigerachtige houding kunnen zijn, schijnen zij zich niöt te realise­ ren" . Van Schaik formeert 30 juli - 6 augustus 1948 Het ontslag van Beel als formateur werd voorlopig geheim gehouden Prinses Juliana gaf Van Schaik een geheime informatieopdracht. De voorzitter van de Tweede Kamer legde op 30 juli aan achtereenvolgens Beel en Romme een plan voor. Romme: "Hij acht het volkomen uitgesloten, dat de Partijraad van de PvdA als­ nog Stikker aanvaardt in den opzet-Beel. Van Schaik heeft het plan, te formeeren een extra-parlementair kabinet van 5-5-1-1, en Beel naar Indië". Sluitstuk van het plan was Drees aan te zoeken als premier in combinatie met opneming van Stikker in het kabinet, zij het niet op Buitenlandse Zaken, en met Joekes als minister van Sociale Zaken, de oude post van Drees. Van Schaik aanvaardde later die dat een formatie-opdracht, welke nog tot 1 augustus geheim gehouden werd, zodat eerst ook Drees en de PvdA gepolst konden worden. Op 31 juli bezochten Drees en Beel gezamelijk Van Schaik op diens verzoek. Beel verklaarde zich onder voorbehoud bereid om landvoogd te worden te Batavia. Drees kreeg er te horen, dat hij premier kon worden in een kabinet met Stikker en met een KVP-er op Overzeese Gebiedsdelen en Beel in Indonesië. Daartegenover stond nog het toetreden van Joekes. Drees lichtte Van der Goes van Naters in. Op 1 augustus werd in een gezamelijke vergadering van PvdA-kamerfracties en partijbestuur de volgende resolutie genomen van de mededelingen van p.g. Drees omtrent de mogelijkheden van formatie van een Ka­ binet onder zijn leiding. De bezwaren, die met deze formatie verbonden zijn, erkennende, spreken zij uit, dat tegen een zodanig Kabinet-Drees geen over­ wegend bezwaar dient te worden gemaakt".

- 27 -

17) Van Schaik was daarmee rond met KVP, PvdA en CHU , maar nog lang niet met de W D . Vanaf 1 augustus sprak en schreef Van Schaik meermalen met Stikker. Stikker weigerde het aanbod om minister van Verkeer en Waterstaat te worden, had problemen met Drees als premier en achtte de generaal Spoor een veel betere kandidaat-landvoogd voor Indonesië dan Beel. Op 3 augustus schreef Stikker aan Van Schaik, dat hij van mening bleef dat aan VVD of CHU een cru­ ciale kabinetspost moest worden aangeboden, b.v. Buitenlandse Zaken. "Zolang blijkbaar de Partij van de Arbeid vaststelt, welke plaatsen aan CHU en W D in het Kabinet kunnen worden gegeven, blijft naar mijn mening daar de verant­ woordelijkheid rusten" . De koppigheid van de VVD had ten slotte resultaat. Op woensdag 4 augustus vergaderde Van Schaik met zijn partijgenoten Romme, Van Maarseveen en Van den Brink, welke twee laatsten beoogd minister waren. Romme: "Afgesproken werd, dat van Maarseveen en van den Brink, geintroduceerd door van Schaik, zouden gaan praten met Drees en Lieftinck, om hun te zeggen: Wij doen alleen mee als Stikker op Buitenlandsche Zaken komt, en wanneer van Schaik niet slaagt en Beel weer een opdracht krijgt, doen wij aan een terug­ keer van het oude Kabinet niet mee". Het gesprek vond vroeg in de avond plaats en ook Van Schaik werd er nog bij geroepen. Drees en Lieftinck belden vervolgens Van der Goes van Naters voor dringend overleg. Die weet er nog partijvoorzitter Vorrink en Joekes bij te halen. Van der Goes van Naters: " W D wil Buitenlandse Zaken (Stikker). Als uiterste besluiten wij toe te geven, te meer, omdat nu Gielen vermoedelijk vervangen zal worden. Lieftinck zou het nog die avond met Van Schaik gaan bespreken". De PvdA bedong een prijsje-de vervanging van de KVP-minister voor Onderwijs Gielen - waar Van Schaik weinig problemen mee had. Persoonlijk had hij moeite met Gielen en hij kreeg nu een goede reden om in diens plaats zijn eigen voorkeur,^ytten curator aan de Katholieke Universiteit Nijmegen, te doen benoemen . Maar het belangrijkste was, dat nu het laatste echte obstakel voor het afronden van de formatie geruimd was. Op 5 augustus had Van Schaik een geheim overleg met Stakker ten huize van het CHU-Tweede Kamerlid Freule Wttewael van Stoetwegen . Stikker accepteerde. Op 6 augustus stelden de ministers het programma vast en was het eerste Kabinet-Drees een feit. Nawoord: ^ 1) Alle vier de partijen hadden reden om tevreden te zijn. De KVP had zijn greep op de Indonesische kwestie onmiskenbaar verstevigd met Sassen op Overzeese Ge­ biedsdelen en Beel als nieuwe landvoogd in de plaats van de in katholieke kring weinig populaire Van Mook. Bovendien was men er in geslaagd om de basis van het kabinet te verbreden met CHU en VVD. De PvdA leverde de eerste socia­ listische premier, Drees, en had bovendien Joekes in het kabinet gekregen. De CHU had met Schokking op Oorlog een invloedrijke post. De VVD tenslotte had een van haar twee voormannen in het kabinet en in de ten aanzien van In­ donesië belangrijke driehoek premier-minister O.G.-minister B.Z. Gelet op de hierboven behandelde drie dagboeken moet toch gesteld worden, dat de PvdA in ruil voor het premierschap relatief het meeste inleverde: er kwam een brede basis, Stikker werd minister en de PvdA raakte de portefeuille Over­ zeese Gebiedsdelen (welke zij sinds 1945 in handen had gehad) kwijt. Het gaat om drie punten die in de beginfase van de formatie door de PvdA met veel over­ tuiging en vuur verworpen werden en waarover Beel tot tweemaal toe struikelde.

Nijmegen, 5 november 1985

NOTEN 1. Archief C.P.M. Romme, Algemeen Rijks Archief Den Haag, Tweede Afdeling, inv. nr. 2.21.144, doos 78. 2. Archief M. van der Goes van Naters, Algemeen Rijks Archief Den Haag, Tweede Afdeling, inv. nr. 2.21.198, doos 12. 3. Archief L.J.M. Beel, berustend op het Kabinet van de Koningin te Den Haag. 4. Het Kabinet van de Koningin gaf mij vriendelijk inzage in het dossier for­ matie 1948, waarin alle schriftelijke adviezen van de fraktievoorzitters gedaan aan Prinses Juliana op 12 en 13 juli aanwezig zijn. 5. W D en CHU hadden bij hun eerste debat in de Kamer over de voor de Indone­ sische kwestie noodzakelijke Grondwetsherziening hun voorstemmen in tweede termijn afhankelijk gemaakt van de regering die alsdan zou zijn aangetreden. 6. Joekes, voor de oorlog fractievoorzitter van de Vrijzinnig Democratische Bond, werd binnen de PvdA beschouwd als de Indië-specialist. De PvdA had in het kabinet-Beel in de persoon van Jonkman de minister voor Overzeese Gebiedsdelen geleverd, welke nu om gezondheidsredenen niet langer beschik­ baar was. 7. Oud was voor de oorlog namens de Vrijzinnig Democratische Bond Minister van Financiën in het kabinet-Colijn. In tegenstelling tot zijn oud-partijgenoot Joekes, verliet hij al snel de PvdA, die naar zijn mening te socialistisch was en stichtte samen met Stikker begin 1948 de W D . 8. Dagboek Beel. 9. Michiels van Verduynen was partijloos en gewaardeerd ambassadeur van Neder­ land in London. 10. Het zelfde bleek later te gelden voor ambassadeur en oud-minister van Bui­ tenlandse Zaken van Royen en voor ambassadeur en oud-minister van Buiten­ landse Zaken Van Kleffens; zie Archief L.J.M. Beel, Kabinet van de Koningin, map 5 correspondentie. 11. Dagboek Romme meldt nog diens alternatief voor het ad hoc kabinet: "een semi-parlementair kabinet van de twee grootste partijen, zonder op O.G. een man van de PvdA en met één katholieken minister meer dan de wederpar­ tij - semi-parlementair in dezen zin, dat wij over en weer wel aan het program gebonden zijn, maar dat wij geen verdere verantwoordelijkheid zouden aanvaarden met betrekking tot de Indonesische politiek, dan dat het Kabinet daarin een goede leiding zou geven"; hier blijkt het ware streven van Romme: de PvdA in een minderheidspositie en meer greep van de KVP op de Indische politiek. Zowel het archief Beel, als het archief Van der Goes van Naters hebben een briefwisseling tussen Beel en Van der Goes van Naters, 23 en 25 juli 1948, waarin Van der Goes van Naters zijn ongenoegen over de conferentie "blijk­ baar op touw gezet om op mij pressie uit te oefenen" lucht geeft en Beel uitlegt dat de conferentie bedoeld was om duidelijk vast te stellen dat de vorming van een parlementair kabinet niet mogelijk was "als gevolg van het door de verschillende fracties ingenomen standpunt". L'. VSt'cï had tevoren al zowel aan Drees als aan de Prinses-Regentes laten weten een opdracht tot reconstructie te zullen weigeren. Vooral Van Maarseveen was tegen een reconstructie "omdat de PvdA anders volkomen haar zin zou krijgen", terwijl Romme nog eens maar vergeefs zijn plan voor een semi-par­ lementair kabinet lanceerde; zie dagboek Romme.

- 29 13. Dagboek-Beel laat zien hoe hij op advies van Stikker tevergeefs jhr. Van Karnebeek (topman bij Standard Oil, een Amerikaanse maatschappij met aanzienlijke belangen op Sumatra en overigens geen WD-lid) en de baron De Vos van Steenwijk (Commissaris der Koningin in Noord-Holland) polste. 14. Hij liet dat Stikker via Van den Brink ook weten, dagboek-Beel 26 juli. O.a. Van Schaik deelde zijn mening, dagboek-Beel 18 juli. 15. Daarvoor had Beel eerder al gevraagd het PvdA-Tweedekamerlid Donker, die zich ook bereid had verklaard. 16. Jhr. mr. Van der Goes van Naters schreef mij op 12 november 1985 hierover: "Lieftinck kwam helemaal niet te laat - maar in plaats van zich 's middags dadelijk tot zijn Fractie-voorzitter te wenden, heeft hij eerst zitten kletsen met Drees (die zich een beetje opwierp als mede- en eigelijk als tegcn-onderhandelaar); zodat, toen ik namens de Fractie aan het woord was, hij gauw een knullig papiertje op mijn lessenaar legde, dat ik natuurlijk pas las toen ik uitgesproken was. Waar -in de vele publicaties, die deze historie behandelen- te weinig nadruk op wordt gelegd, is, dat dit veto tegen Oud en Stikker niet een hobby van mij was, maar het oordeel van de Fractie!" Het dagboek Drees van de formatie 1948 (in copie aanwezig op het C.P.G.) bevestigt, dat Drees en Lieftinck elkaar tijdens de partijraad spraken. Dagboek-Romme heeft dat Romme op 29 juli aan Van der Goes van Naters de optie van Lieftinck voorlegde, welke door de PvdA-fractievoorzitter op dat moment als onhaalbaar gekwalificeerd moest worden. 17. De CHU was reeds door Beel tevredengesteld door de CHU-wethouder uit Amsterdam Schokking te vragen voor het Ministerie van Oorlog. 10. Archief D.U. Stikker, Algemeen Rijks Archief Den Haag, Tweede Afdeling, inv. nr. 2.21.183, doos 47. 19. Joost Smiers, Cultuur in Nederland 1945-1955. Meningen en beleid, Nijmegen 1977, p. 151. Het Archief J.R. van Schaik, berustend op het Algemeen Rijks Archief te Den Haag , heeft geen persoonlijk getuigenis van de formateur. 20. C.W.I. Wttewaal van stoetwegen, De freule vertelt, Baarn 1973, p. 158; zie ook G. Puchinger, Tilanus vertelde mij zijn leven. Kampen 1966, p. 252-255. Het Archief H. Tilanus, berustend op het Algemeen Rijks Archief te Den Haag heeft geen stukken die ons niet al uit andere bron bekend zijn. 21. In 1986 zal van de hand van collega Ronald Gase een biografie van oud-premier Beel verschijnen, waarin de formatie 1948 uitvoerig ter sprake zal komen, uitvoeriger in ieder geval dan dat in dit opstel mogelijk was.

- 30 -

De wetgever en de toepassing van art. 146 GW 1948. Voorziening in het best-.uur van de gemeente Finsterwolde.

door; ^

p _p>T> Bovend,Eert

1. Inleiding. Dc Groningse gemeente Finsterwolde kende sinds de beëindiging van de Tweede Wereldoorlog in toenemende mate bestuurlijke moeilijkheden. De gemeenteraad bestond in meerderheid uit leden van de CPN (6) en voor het overige uit ver­ tegenwoordigers van PvdA (2) en van "gemeentebelangen" (3). De beide wethouders waren CPN-lid, de burgemeester evenwel afkomstig uit de PvdA. De bestuursproblemen openbaarden zich in het bijzonder tussen de CPN-raadsmeerderheid en wet­ houders enerzijds en de raadsminderheid en de burgemeester anderzijds en daar­ naast in de verhouding van het gemeentebestuur tot de gemeentelijke ambtenaren en bij het bestuurlijk toezicht door het rijk en de provincie Groningen ^ . De grote CPN-aanhang in deze Groningse gemeente kon verklaard worden tegen de achtergrond van de verhouding tussen een kleine groep "rijke" boeren en een grote groep landarbeiders. In de loop van de 19e eeuw veranderde de van­ ouds partriarchale verhouding, waarin de landarbeider deel uitmaakte van de levenssfeer op de boerderij, in die zin, dat de boeren zich niet langer ver­ antwoordelijk voelden voor de losse arbeider, die door werkloosheid in de winter dikwijls overgeleverd was aan armoede en honger. De landarbeider was proletariër geworden en onder die omstandigheden was het niet verwonderlijk dat socialisme en arbeidersbeweging een grote aantrekkingskracht uitoefenden en een diepe kloof tussen de "rijke" boeren en de landarbeiders groeide. De problemen te Finsterwolde gaven het kabinet-Drees I en in het bijzonder de minister van Binnenlandse Zaken, aanleiding op basis van art 146 lid 4 GW 1948

2)

in te grijpen in het betuur, door de bevoegheden van'raad en col­

lege van B en W bij wet op te dragen aan de burgemeester. De overwegingen en achtergronden van dit wettelijk ingrijpen worden in de navolgende para­ grafen besproken.

2. Voorbereiding en indiening van het wetsontwerp In september 1949 richtten gedeputeerde staten (G.S.) van Groningen zich in een schrijven tot de minister van Binnenlandse Zaken met betrekking tot de 3) problemen te Finsterwolde . Voorop stellend, dat de communistische partij thans een ernstige bedreiging van onze staatsinstellingen en rechtsorde vormde, wezen zij erop, dat de wetgever in het recente verleden had getoond grote be­ zwaren te koesteren tegen het zitting nemen ges

4)

van communisten in bestuurscolle-

. Gedeputeerde Staten bepleitten een krachtig optreden tegen diegenen,

- 31 -

die de democratische beginselen niet erkenden en de bestaande orde ondermijn­ den, voorzover nodig zelfs met enige verzaking van deze beginselen. Het be­ stuur van een gemeente, waarvan de wethouders communistisch waren, moest als wanbestuur beschouwd worden. Een toepassing van art. 146 lid 4 en 5 GW, waar­ in de mogelijkheid geopend werd het gemeentebestuur terzijde te stellen en door een ander gezag te vervangen, was volgens G.S. noodzakelijk. Met een aantal voorbeelden van gemeentelijk beleid te Finsterwode meenden G.S. te kunnen aantonen, dat ingrijpen noodzakelijk was. Nadat minister Teulings in januari 1950 de kwestie besproken had met de bur­ gemeester van Finsterwolde in het bijzijn van de commissaris der Koningin, 5) stelde hij een nota op ter bespreking in de ministerraad . Allereerst schet­ ste hij daarin de verhoudingen in de gemeente Finsterwolde. Van een normaal overleg tussen meerderheid en minderheid was geen sprake meer. De CPN-fraktie wilde uitsluitend de belangen der arbeidersklasse behartigen. De eenzijdigheid van zulk een beleid bracht de algemene belangen in het gedrang. De CPN liet geen gelegenheid voorbijgaan om de bestaande tegenstellingen te Finsterwolde tussen de "grote boeren" en de werknemers toe te spitsen. Ambtenaren werden bij de uitvoering van hun taak door de CPN-wethouders onder druk gezet. De ge­ hele bevolking, volkomen afhankelijk van een communistisch gemeentelijk regiem, stond onder sterke morele druk, gepaard gaande met bedreigingen die de grenzen van het toelaatbare overschreden. De minister somde vervolgens een aantal gemeentelijke besluiten op, die wegens strijd met de wet of het algemeen belang waren geschorst of vernietigd. Behalve de "normale" toezichthoudende bevoegdheden, zoals vernietiging door de Kroon, goedkeuring door G.S. of de Kroon, beroep op G.S. en medebewind, stond als "ultimum remedium" het treffen van een wettelijke voorziening op grond van art. 146 lid 4 GW ter beschikking. Tegenover het gebruik maken van laatstgenoemde grondwettelijke bevoegheid, zo­ als door G.S. van Groningen met grote klem bepleit, stond de minister welis­ waar huiverig, doch hij had niettemin besloten een dergelijk voorstel in de ministerraad ter bespreking voor te dragen omdat "de tegenover communisten in het algemeen te volgen gedragslijn" hierbij een rol speelde ^ . Persoonlijk twijfelde minister Teulings in zijn nota zeer of in casu van gro­ velijke verwaarlozing,zoals in art. 146 lid 4 GW verlangd, kon worden gesproken. Volgens de wetsgeschiedenis was hiervan slechts sprake, wanneer het gemeente­ lijk bestuur volledig was vastgelopen, waarvan te Finsterwolde formeel geen sprake was. Democratie bracht mede, dat de meerderheid in het betuurscollege, dat het vertrouwen van de kiezers had, het bestuur binnen de wettelijke gren­

- 32 -

zen van hoger toezicht kon uitoefenen naar eigen inzicht. Op zichzelf was de afwijzing door het Rijk en de Provincie van het te Finsterwolde gevoerde be­ leid onvoldoende reden voor het aannemen van grove verwaarlozing



Anderzijds vroeg minister Teulings zich af, of de democratie zich juist niet met alle zich ter beschikking staande middelen diende te verdedigen, wanneer tegenstanders zich van ongeoorloofde middelen (terreur e.d.) bedienden. Het voort laten gaan van de praktijk te Finsterwolde was voor het gezag van de overheid op den duur funest. Men twijfelde reeds over de krachtdadigheid van de regering. Overigens kon de regering niet onbeperkt voortgaan met de toepas­ sing van het schorsings- en vernietigingsrecht. Op 17 april 1950 besprak de ministerraad de nota van Teulings. Deze benadrukte, dat in het bijzonder twee elementen, te weten 1) het onder doorlopende druk stellen van gemeenteambtenaren om te handelen in opdracht van de CPN-wethouders tegen hun ambtelijke plicht en instructies en 2) de angst bij de minderheid voor represailles, zodat geen beroep wordt gedaan op de middelen voor de nor­ male rechtsgang, aanleiding konden geven tot ingrijpen. Hierop volgde een discussie in de raad over het al of niet ingrijpen op basis van art. 146 GW. Van Schaik wilde eerst de Provinciale Statenverkiezingen afwachten en gaf in overweging de gemeente Finsterwolde met een andere (nietcommunistische! PB) samen te voegen. Overigens achtte hij ingrijpen toelaat­ baar, hoewel een dergelijk besluit erop neerkwam, dat in een Nederlandse ge­ meente geen communistisch bestuur mogelijk was. Joekes achtte toepassing van art. 146 GW niet mogelijk ondanks het ontoelaatbare gedrag van de beide wet­ houders. Hij stelde een hantering van het schorsings- en vernietigingsrecht "tot het uiterste" voor, alsmede een onderzoek door de staatscommissie grond­ wetsherziening naar een mogelijke wijziging van art. 146. Minister-president Drees meende, dat de morele zijde van de kwestie ingrijpen wettigde. Wanneer duidelijk kon worden aangetoond, dat de wethouders poogden ambtenaren te dwingen om tegen hun ambtelijke plicht in te handelen, was zijns inziens van grove verwaarlozing sprake. De ministerraad verklaarde zich ver­ volgens akkoord met het voorstel van Teulings om een ontwerp-memorie van toe­ lichting ter behandeling in de raad op te stellen. Op 18 september 1950 vond deze behandeling plaats ^ . De discussie spitste zich toe op één passage in de memorie van toelichting, waarin Teulings een zeer uitvoerige motivering van de toepassing van art. 146 GW en in het bij­ zonder de aanwezigheid van grove verwaarlozing gaf. Teulings erkende dat de grondwetgever in 1887 een situatie als zich te Finsterwolde voordeed voor ogen had gestaan

niet

.. maar hij achtte niettemin grove verwaarlozing aan-

- 3'3 -

wezig, nu daaronder tevens moest worden verstaan een stelselmatige negatie van de beginselen van behoorlijk bestuur, die zijns inziens deel uitmaakten van het 10 ) geldend recht . Van Schaik had bezwaren tegen deze toelichting. Hij stelde, dat wanneer de ministerraad van oordeel was dat er geen strijd met de Grondwet was, men niet in de memorie van toelichting een verdediging moest opnemen, die zou bewijzen dat de raad zélf dit oordeel zwak vond! Teulings verwachtte van een uitvoerige toelichting een eenvoudige aanvaarding van het ontwerp door de Kamer, terwijl Van Schaik eerder het tegendeel verwachtte. Premier Drees sloot zich bij laatstgenoemde aan Het was beter met een nadere uitleg op opmerkingen uit de Kamer te wachten. Na enige verdere discussie verklaarde de raad zich akkoord met het ontwerp. Op 3 november 1950 werd bij Koninklijke boodschap het wetsontwerp "voorziening in het bestuur van Finsterwolde" ingediend, onder verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse Zaken ad interim Van Schaik 11) . Het wetsontwerp droeg in 9 artikelen, naar het voorbeeld van eerdere toepassin­ gen art. 146 lid 4fde bevoegdheden van de gemeenteraad en het college van bur­ gemeester en wethouders op aan de burgemeester te Finsterwolde. In de memorie van toelichting betoogde de minister dat de communistische raadsmeerderheid zich van de Nederlandse opvattingen had losgemaakt en kennelijk beoogde het wettig gezag en het gezag der wet te ondermijnen. Ambtenaren werden onder ster­ ke pressie gezet en met ontslag bedreigd, indien zij niet handelden volgens de inzichten van beide CPN-wethouders, ook al waren deze in strijd met wettelijke voorschriften. Daarbij gaf de bewindsman een aantal voorbeelden, waarbij gemeen­ telijke instellingen te Finsterwolde in strijd met de wet gehandeld hadden, en ambtenaren ontslagen waren

12)

. De communisten lieten daarnaast geen gelegenheid

voorbijgaan om de tegenstellingen tussen de bevolkingsgroepen toe te spitsen, waarbij als voorbeeld het woonruimteverdelingsbeleid werd aangevoerd, dat geken­ merkt werd als een bewust vijandige politiek tegen de minderheid der bevolking bestaande uit "grote boeren". Bij dit "ziekteproces in staatkundige zin", zo vervolgde de memorie, kon slechts een radicaal ingrijpen uitkomst bieden, waarbij de minister het verzoek van G.S. memoreerde. In een betrekkelijk summiere uiteenzetting verdedigde de bewindsman de toepassing van art. 146 GW. Vooropstellend, dat een situatie als zich te Fin­ sterwolde voordeed, de grondwetgever in 1887 uiteraard niet voor ogen had gestaan, meende de regering, dat het in het licht van de huidige verhoudingen ten volle verantwoord was art. 146 lid 4 GW mede toe te passen in gevallen, waarin een ge­ meentebestuur stelselmatig in strijd handelde met de beginselen van behoorlijk bestuur. De omstandigheden te Finsterwolde vormden een voldoende duidelijke grond-

- 34 -

slag. De regering riep de volksvertegenwoordiging op om bij deze aan de ge­ schetste wantoestanden onverkort een einde te maken.

3. Parlementaire behandeling Het op 13 december 1950 uitgebrachte voorlopig verslag 13) werd grotendeels in beslag genomen door beschouwingen van de CPN-fraktie. Deze fraktie zag de in­ diening van het wetsontwerp, dat de door het volk gekozen vertegenwoordigers van hun wettig mandaat beoogde te beroven, in het licht van de anti-communistische hetzecampagne, die in de Marshall-landen en ook in Nederland op bevel van de Verenigde Staten werd gevoerd. Het doel van de maatregel was om het ver­ zet van het Nederlandse volk tegen de Amerikaanse oorlogspolitiek te breken. Van een grove verwaarlozing was volgens de CPN geen sprake. De weinige door de minister aangevoerde en niet bewezen feiten waren van nul en generlei waarde, waarbij erop gewezen werd dat de gemeentehuishouding te Finsterwolde volledig in orde was, nu de gemeentebegrotingen door G.S. waren goedgekeurd. Ondanks de tegenwerking van hogere overheidsorganen heerste er te Finsterwolde voort­ varendheid en vooruitstrevendheid. De door de minister gesignaleerde wantoe­ standen werden door de CPN-fraktie afzonderlijk uitvoerig besproken. Het argu­ ment van morele druk op de bevolking en ambtenaren was ronduit belachelijk. Zij achtte het normaal, dat ambtenaren, die in strijd handelden met instructies van het gemeentebestuur, ontslagen werden. Aangaande de tegenstellingen tussen de bevolkingsgroepen, casu quo tussen de kleine groep grote landbouwers en de landarbeiders, constateerde zij dat deze tegenstellingen er nu eenmaal waren en dat deze pas zouden verdwijnen wanneer de klassemaatschappij verdwenen was

14l

Ook op constitutionele gronden maakte de CPN ernstige bezwaren. Uitvoerig citerend uit de parlementaire behandeling van de grondwetsherziening van 1887 meende zij, dat voor de toepassing van art. 146 GW toenmaals zeker niet gedacht was aan het in strijd handelen met de beginselen van behoorlijk bestuur. Daar­ naast trachtte de regering met dit wetsontwerp één van de pijlers van de demo­ cratie, namelijk vrije verkiezingen, te frustreren, door de langs democratische weg gekozen leden van de gemeenteraad, die de burgemeester niet welgevallig waren, ter zijde te stellen. De regering diende in schijn de democratie, maar was in werkelijkheid anti-democratisch. De overige kamerfrakties in het voorlopig verslag toonden zich voorstander van het wetsontwerp. Slechts de wijze van ingrijpen vond enigermate kritiek, in zo­ verre dat een aantal leden het overdragen van de bestuurlijke bevoegdheden in plaats van aan de burgemeester, aan een nieuw college van B en W of een commis-

- 35 -

sie van ingezetenen bepleitte, met uitsluiting van communisten. De memorie van antwoord verscheen pas ruim een half jaar later, op 16 mei 1951. De nieuwe bewindsman van binnenlandse zaken, Van Maarseveen, nam de beantwoor­ ding op zich. Grotendeels bestond deze uit een stellingname tegen de beschou­ wingen van de CPN-fraktie

.

De minister stelde voorop dat de beide bestuurscolleges te Finsterwolde de be­ ginselen van behoorlijk bestuur niet in acht namen, doordat zij niet ontzien hadden te trachten het gezag van de regering en de burgemeester op alle moge­ lijke manieren te ondermijnen, ambtenaren te verwijderen en politiek anders­ denkenden te bedreigen, waarbij scheldpartijen, beledigingen en insinuaties aan de orde van de dag waren. De minister verwierp de (CPN-) opvatting, dat alleen bij een uiterlijk zichtbare bestuurlijke chaos sprake kon zijn van grove ver­ waarlozing. Hij behandelde opnieuw een aantal voorbeelden van gemeentelijk wan16) beleid , en noemde thans als een van de grondoorzaken het toespitsen van de tegenstellingen tussen de verschillende bevolkingsgroepen door het gemeentebe­ stuur . Inzake de grondwettigheid van ingrijpen merkte Van Maarseveen op, dat de grond­ wetgever van 1887 destijds een situatie zoals zich te Finsterwolde voordeed weliswaar niet voor mogelijk had gehouden en voor ogen had gehad, maar dat "de zin" van de grondwetsbepaling niet uitsluitend bepaald werd door hetgeen de wetgever destijds al of niet voor ogen had. De regering meende onder de grove verwaarlozing van de regeling en het bestuur der gemeente (art. 146 GW)

de

grove verwaarlozing van beginselen van behoorlijk bestuur te kunnen begrijpen. De gedachte van een aantal frakties betreffende een andere wijze van ingrijpen wees de regering af, omdat aldus de tegenstellingen tussen de verschillende bevolkingsgroepen verder zouden worden verscherpt. 17) De openbare behandeling in de Tweede Kamer leverde opnieuw een scherpe aanval van de zijde van de CPN-fraktie op het regeringsbeleid inzake Finster­ wolde op. Voor de CPN-fraktie traden niet minder dan vier woordvoerders op, te weten de heren Haken, Gortzak, Wagenaar en Stokvis. Hoewel kamervoorzitter Kortenhorst verschillende malen een bepaald woord ontoelaatbaar oordeelde en een enkele keer genoodzaakt was een van de bovengenoemde afgevaardigden te verzoeken niet door allerlei uitroepen de betreffende spreker te hinderen, vond de openbare behandeling in

betrekkelijke rust

plaats.

Niettemin was de kritiek van de CPN tegen de regering en in het bijzonder tegen de PvdA bijzonder fel. De afgevaardigde Haken betoogde, dat, hoewel men uit de media de indruk moest krijgen dat er te Finsterwolde een ontzettende chaos en wanorde heersten, daar­

- 36 -

van geen sprake was, hetgeen door de houding van de regering bevestigd werd, die thans reeds een half jaar de zaak op zijn beloop liet. Nadrukkelijk achtte hij de Verenigde Staten, "de machthebbers in het State departement", die hij "moordenaars van het Koreaanse Volk" noemde, en hun Neder­ landse handlangers terzake verantwoordelijk voor deze anti—communistische

cam­

pagne van oorlogsvoorbereiding. In uitvoerige beschouwingen verdedigde hij de verschillende onderdelen van beleid van het gemeentebestuur te Finsterwolde • * lfl} die de regering als voorbeelden van grove verwaarlozing had aangevoerd . Stokvis ging nader in op de betekenis van art. 146 lid 4 GW. Hij betoogde, dat de regering een nieuw, ondeugdelijk en buitengrondwettelijk criterium introdu­ ceerde, "het stelselmatig in strijd handelen met de beginselen van behoorlijk bestuur", dat een flagrante afwijking van de opzet en strekking van dit arti­ kel betekende, dat volgens de wetsgeschiedenis en de literatuur uitsluitend een restrictieve interpretatie mogelijk maakte. Alleen in zeer ernstige geval­ len van feitelijke, totale verwaarlozing was ingrijpen mogelijk 19). Gortzak gaf het uitgangspunt van de CPN weer, dat de burgerlijke democratie vervangen diende te worden door de proletarische democratie. Men kon de CPNafgevaardigden dan ook niet kwalijk nemen, dat zij daaromtrent hun opvattingen gestand deden. Hij wees erop, dat de werkelijke verdedigers van de democratie communisten waren, die immers in tegenstelling tot leden van de PvdA "de demo­ cratische vrijheden tegen het fascisme met hun leven hadden verdedigd". Van de verdediging van de democratie door de PvdA was gezien het verleden niet veel te verwachten, en ook anderszins uitte Gortzak zware beschuldigingen in de richting van deze partij

20)

.

Wagenaar tenslotte merkte op, dat de communisten te Finsterwolde inderdaad niet de belangen van alle inwoners dienden, immers zij zaten er niet voor de rijke boeren, maar namen maatregelen in het belang van de meerderheid als vertegen­ woordigers daarvan. Inzake de bestaande tegenstellingen tussen de bevolkings­ groepen te Finsterwolde meende hij, dat beëindiging van klassetegenstellingen slechts kon plaatsvinden door de overwinning van de arbeidersklasse op de uit­ buitende klasse. "Onze strijd", zo besloot hij, "gaat om arbeid en vrede, terwijl de PvdA de weg predikt van oorlog en fascisme" Van de overige aan het debat deelnemende frakties

21)

22 )

.

viel vooral het betoog

van het PvdA-Kamerlid Scheps op, dat een scherpe aanval op de CPN inhield. Uitgangspunt van zijn betoog was, dat de democratie het recht én de plicht had zich jegens haar aanvallers te beschermen. De Kamer kon zich dan ook niet aan het geval Finsterwolde onttrekken. De jaren '40-'45 hadden getoond dat "het gevaar van fascistische, van proletarische-dictatoriale bedreiging moest wor-

- 37 -

den uitgebrand". Democratie en dictatuur, ongeacht of zij kwam in naam van ras-rein Germandom of van proletarisch Slavendom, konden niet naast elkaar leven. Het rijk kon niet "het afsterven van een deel des lichaams" gedogen. Scheps zag de gemeente vooral als een "vrije gemeenschap". Te Finsterwolde werd evenwel met dreigementen gewerkt en kon niet vrij wor­ den vergaderd, hetgeen dodelijk was voor de democratie, en een vorm was van grove verwaarlozing. Daarnaast demonstreerde de onhoudbare toestand zich in de wijze van behandeling van ambtenaren 23)_ De woordvoerders van de andere frakties steunden het wetsontwerp van de minis24) ter op vrijwel alle onderdelen . Roolvink (KVP) benadrukte, dat de regering terecht niet slechts de wetsgeschiedenis van art. 146 lid 4, maar tevens de zin van de grondwetsbepaling in haar overwegingen om in te grijpen had be­ trokken. Krol (CHU) meende, dat het mede aan de a-godsdienstige mentaliteit van de bevolking te Finsterwolde te wijten was, dat de verhouding tussen de bevolkingsgroepen veel te wensen overliet. Overigens meende hij dat het in acht nemen van bestuursrechtelijke normen de Groninger in het algeem niet best lag. Ritmeester (WD) uitte zijn verontwaardiging over de plaatselijke toestanden, in het bijzonder over de manier waarop de ambtenaren werden be­ handeld. Hij achtte bepaalde bestuurshandelingen in hoge mate immoreel, en twijfelde dan ook niet, of er sprake was van grove verwaarlozing. Algera (ARP) tenslotte merkte op,dat bij een opeenhoping van onjuiste gemeentelijke beslui­ ten het middel van schorsing en vernietiging geen uitkomst meer bood. Men wen­ ste zich in Finsterwolde niet neer te leggen bij de wet. Een extra-ordinaire maatregel was hier voor korte tijd op zijn plaats. Uit dit alles volgde, dat minister van Maarseveen zonder enige problemen kon rekenen op een ruime meerderheid voor het wetsontwerp. De vertraging in de parlementaire behandeling weet de minister aan de kabinets­ crisis van januari 1951 en het optreden van een nieuwe bewindsman, die zich terzake eerst moest inwerken. Zijn beweegredenen tot ingrijpen vatte hij als volgt samen: "wanneer het gemeentebestuur verklaart alleen voor de belangen van de (communistische) arbeiders op te komen en weigert medewerking te geven aan industrialisatie, terwijl er werkloosheid heerst, men ambtenaren ontslaat, mensen bedreigt met afrekening en doelbewust tegenstellingen op de spits drijft, dan maken zij zich schuldig aan grove verwaarlozing van de belangen der gemeente en handelen zij in strijd met die belangen. Zo'n gemeentebestuur is niet te handhaven". Het wetsontwerp werd met alleen de stemmen van de CPN-fraktie tegen, aange­ nomen met grote meerderheid. Een CPN-motie, die vroeg om een diepgaand en

- 38 -

objectief onderzoek naar de bestuurlijke situatie te Finsterwolde vooraf­ gaand aan de verdere behandeling van het ontwerp werd verworpen. De behande­ ling in de Eerste Kamer leverde geen nieuwe gezichtspunten op. Bij de monde2 S) linge behandeling voerde slechts het Eerste Kamerlid Schalker het woord .

Nabeschouwing. De wet van 20 juli 1951 (Stb. 308) ontnam aldus de grond- en gemeentewette­ lijke bevoegdheden aan de raad en het college van B en W en droeg alle gezag op aan de burgemeester. Het was niet de eerste keer, dat gemeentelijke orga­ nen van hun zeggenschap werden beroofd door wettelijk ingrijpen op grond van art. 146 GW. Sinds de invoering van de grondwetsbepaling in 1887 was zulks reeds vier maal geschied. In 1895 ontnam de wetgever aan de raad in de gemeen­ ten Opsterland en Westellingerwerf slechts een deel van zijn zeggenschap be­ treffende de vaststelling van de begroting, waartoe de raad zich niet be­ reid toonde:,

en droeg deze bevoegdheid op aan de burgemeester. In 1933, in

de gemeente Beerta, en 1946, opnieuw in de gemeente Opsterland, ging het wettelijke ingrijpen aanzienlijk verder, toen alle taken van de raad en B en W overgingen op de burgemeester (Beerta), respectievelijk op een regetingscommissaris (Opsterland). In de eerste drie gevallen betrof de plichts­ verzaking van de raad de vaststelling van de begroting, in het laatste geval weigerde de raad samen te werken met de burgemeester op grond van diens hou­ ding tijdens de bezetting

.

De situatie in Finsterwolde verschilde in zoverre hiervan, dat er van een der­ gelijk bestuursvacuüm

thans

geen sprake was. Tegen deze achtergrond rees

bij minister Teulings en andere bewindslieden in de raad aanvankelijk enige twijfel, of voldaan werd aan de grondwettelijke eis van grove verwaarlozing. De parlementaire behandeling van de grondwetsherziening 1887 bood terzake geen uitsluitsel. Wel bleek daaruit, dat men mede met het oog op de onbestemd­ heid van het begrip grove verwaarlozing een dergelijk uitzonderingsrecht niet wilde toekennen aan de regering, maar aan de wetgever, teneinde aldus voldoen­ de waarborgen te scheppen voor een juiste toepassing 27) _ uit de voorgaande paragrafen blijkt evenwel, dat in 1950/1951 slechts binnen de regering, casu quo in de ministerraad een min of meer uitvoerige afweging betreffende de toepasbaarheid van art. 146 GW voor Finsterwolde plaats vond. In aansluiting hierop beijverde de minister van Binnenlandse Zaken zich in de toelichting van het wetsontwerp om het wanbestuur te Finsterwolde aan te tonen. In het andere samengestelde deel van de wetgever, de beide Kamers der Staten-Gene­ raal , werden door de meeste tweede kamerfrakties daarentegen in het geheel

- 39 -

geen twijfels geuit. De grove verwaarlozing werd zonder een grondige discussie aangenomen. De Eerste Kamer besteedde bovendien nagenoeg geen aandacht aan het ontwerp. Geconstateerd kan worden, dat beide Kamers in meerderheid wat al te lichtvaardig meewerkten aan deze vergaande inbreuk op de gemeentelijke autonomie. Voor een uitvoerige gedachtenwisseling over de toepasbaarheid van art. 146 GW was, gezien de twijfel of in casu van grove verwaarlozing sprake was, zeker aanleiding geweest. De handelwijze van een aantal kamerfrakties in deze moge te verklaren zijn tegen de achtergrond van hun sterk anti-communistische houding in deze jaren. Niettemin bracht de totstandkoming van de wet mee, dat althans staatsrechte­ lijk vast stond, dat er sprake was van grove verwaarlozing van het bestuur in Finsterwolde. Inzake de nasleep van het wettelijk ingrijpen in Finsterwolde kan ten slotte nog tweeërlei opgemerkt worden. Ten eerste werd aan de suggestie van minister Joekes in de ministerraad gehoor gegeven door de staatscommis­ sie grondwetsherziening (-Van Schaik), die behalve de grove verwaarlozing te­ vens het "op kennelijk willekeurige wijze" verrichten van de gemeentelijke no\

taak als criterium voor wettelijk ingrijpen voorstelde ‘t'kJ' . Een dergelijke toevoeging bleef echter bij de daaropvolgende grondwetsherziening achterwege. Ten tweede bevatte de wet geen blijvende regeling. De werking van de wet strekte zich ten hoogste uit tot de eerstvolgende gemeenteraadsverkiezingen. Deze brachten in 1953 in Finsterwolde opnieuw een raadsmeerderheid voor de CPN. De kiezers waren klaarblijkelijk ondanks de voorziening in het bestuur in meerderheid niet overtuigd geraakt van de aanwezigheid van wanbestuur in Finsterwolde.

Nijmegen, 30 oktober 1985

- 40 -

NOTEN.

1. Voor een (zeer gechargeerde) beschrijving van de gebeurtenissen te Fin­ sterwolde, vgl. M. Braun, de regeringscommissaris in Finsterwolde, SUA. Amsterdam 1975. 2. Thans art. 132 lid 5 GW 1983. 3. Notulen van de ministerraad 17-4-1950, bijlagen II. Samenstelling G.S. Groningen: 3 PvdA, 1 KVP, 1 ARP, 1 CH, 1 WD . 4. De wet van 15 juni 1948, Stb. 301: tussentijds ontslag aan leden van gedeputeerde staten en wethouders. 5. Notulen van de ministerraad 17-4-1950, bijlagen. 6. Kennelijk bestond terzake een interne afspraak tussen ministers! 7. Teulings merkte hier op dat de CPN'ers te Finsterwolde volledig geinstrueerd werden vanuit Amsterdam (partijbureau) om toepassing van art. 146 lid 4 te ontlopen. 8. Notulen ministerraad, 18-9-1950 en bijlagen. 9. Te denken was aan situaties, waarin geen college van B en W kon worden gevormd of geen begroting kon worden vastgesteld. 10. Bijlagen ministerraad 18-9-1950, concept-memorie van toelichting p. 6. 11. HTK 1950-1951, 1970, p. 1-3. 12. Genoemd werden: 1) het doen van uitkeringen aan stakers door de gemeente­ lijke instelling van sociale zaken, de steun aan frauderende werklozen en het ontslag aan de controlerende beambten. 13. HTK 1950-1951, 1970, p. 5-10. 14. Het woonruimteverdelingsbeleid was juist erop gericht de grote boeren in de gelegenheid te stellen aan te tonen, dat zij bereid waren de tegenstel­ lingen te verkleinen door woonruimte aan te bieden. Vgl. de Memorie van Toelichting. 15. HTK 1950-135, 1970, p. 11-14. 16. 1) toekennen van steunbedragen door instelling van sociale zaken aan ge­ schorste arbeiders i.s.m. art, 29 Armenwet, 2) ontslag van ambtenaren die weigerden onbevoegdelijk gegeven instrukties uit te voeren, 3) houding tegenover fraudegevallen en het ontslag van de controleur. 17. HTK 1950-1951, p. 1819-1851. 18. Vgl. HTK 1950-1951, p. 1819-1825. 19. HTK 1950-1951, p. 1825-1826. 20. HTK 1950-1951, p. 1837-1838. 21. HTK 1950-1951, p. 1844-1846. 22. KVP, PvdA, ARP,‘VVD, CHU.

- 41 -

23) HTK 1950-1951, p. 1846-1849. 24) HTK 1950-1951, p. 1824, p. 1826, 1832, 1833. 25) HEK, p. 766-775. 26) Vgl. P.J. Oud, handboek voor het Nederlands Gemeenterecht, III, 1963, p. 413-423. 27) J.T. Buys, de Grondwet, III, 1888, p. 254. 28) P.J. Oud, 1963, p. 416.

- 42 -

Macro-economische aspecten van de eerste industrialisatiefase (1948-1952). door: drs. J.M.M.J. Clerx Inleiding.

In 1948 ving tijdens het kabinet Drees-Van Schaik onder leiding van de minis­ ter van Economische Zaken Van den Brink de overgang aan van een economische politiek van herstel naar groei ^ . Deze groei zou tot stand moeten komen door middel van een expansieve structuurpolitiek gericht op industrialisatie en export. Deze expansieve structuurpolitiek was nodig om werk te verschaffen aan de te verwachten explosieve groei van de beroepsbevolking. Weliswaar was er in 1948 nagenoeg sprake van volledige werkgelegenheid maar de vooruitzichten ten aan­ zien van het arbeidsaanbod en de rol welke de industrie wat betreft de opvang daarbinnen te vervullen had, maakte verdergaande industrialisatie noodzakelijk. Anderzijds stelde het tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans ons land voor grote problemen. Dit tekort bedroeg in 1948 ongeveer 1 mld. en was ont­ staan doordat de bestedingen de nationale produktie overtroffen. Voor 1948 werd becijferd dat 8% van de totale consumptie,gegeven het bestaande investerings­ niveau, gelijk was aan het tekort op de lopende rekening ter waarde van f. 1 mld. ‘ Financiering van dit tekort werd toen mogelijk gemaakt door de Marshallhulp. Aangezien deze hulp echter slechts voor een periode van 5 jaar werd verleend, diende er op het einde van het jaar 1952 weer sprake te zijn van een sluitende betalingsbalans. Gegeven de noodzaak de investeringen uit te breiden -waardoor de import nog zou groeien- en de lopende rekening van de betalingsbalans sluitend te maken, volgde de conclusie dat gestreefd diende te worden naar een beperking van de consumptie per hoofd van de bevolking en bevordering van de export.

Uitgangspositie bij de aanvang van de groeipolitiek. Gedurende de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog was de Nederlandse deviezenpositie sterk verslechterd. De laatste jaren voor de Tweede Wereldoorlog had Nederland weliswaar een tekort op de handelsbalans van f. 0,5 mld. maar dit tekort werd ruimschoots gedekt door de opbrengsten van beleggingen in het • buitenland en het verlenen van diensten 3) . Vooral Nederlands-Indië vervulde hierin een belangrijke rol. De Nederlandse beleqgingen in dit gebied beliepen voor de Tweede Wereldoorlog een bedrag van ongeveer f. 4 mld.. Uit dien hoofde vloeiden belangrijke bedragen aan rente, dividenden en winsten naar Nederland. Nederlands -Indië kon aan deze verplichtingen voldoen door de sterk aktieve handelsbalans waarbij veel dollars werden verdiend door de levering van be­ langrijke grondstoffen als rubber en tin aan het westelijk halfrond.

- 43 -

Het belanq van deze gebiedsdelen voor ons land werd geraamd op circa 9% van 4) het nationaal inkomen . Door de oorlog veranderde deze verhouding, omdat het produktieapparaat van Nederlands-Indië grotendeels was vernield. De Neder­ landse deviezenpositie werd nu door Nederlands-Indië belast. Dit werd onder­ meer veroorzaakt door het verlenen van reconstructiekredieten aan NederlandsIndië, die het Indië mogelijk maakte goederen in guldens te betalen die anders in deviezen werden afgerekend. Daarnaast moest Nederland zich deviezenoffers getroosten door de militaire akties in Nederlands-Indië. Verder viel ook de belangrijkste handelspartner van voor de oorlog, WestDuitsland aanvankelijk voor een groot deel weg. Onze export, import en door­ voer waren in overheersende mate georiënteerd op het Duitse achterland. Voor de oorlog bestond ruim 65% van het Nederlandse havenverkeer uit transito-ver­ keer bestemd voor of afkomstig uit Duitsland en het achterland

. Met de

hieruit voortvloeiende deviezenontvangsten werden voor de oorlog grondstoffen, halffabrikaten en machines in West-Duitsland aangekocht. Niet alleen vervielen deze deviezenontvangsten grotendeels, maar de aankopen moesten nu ge­ schieden in de dollararea hetgeen de deviezenpolitiek ook in kwalitatieve zin aantastte. Het eerste herstel van de oorlogsschade ging zodoende voor een aanzienlijk deel ten koste van de Nederlandse deviezenvoorraad. Daarnaast vond er alleen al in 1947 een liquidatie plaats van buitenlandse saldi voor een bedrag van f. 520 min,, terwijl tot en met het eerste kwartaal van 1948 een liquidatie plaatsvond van ons effectenbezit van meer dan f. 1 mld. ^ . De Marshallhulp , die Nederland in totaal een bedrag verschafte van f. 3,6 mld. waarvan f. 3,3 mld. aan schenkingen, vormde de noodzakelijke "bloedtransfusie... teneinde 7) de patiënt door de crisis heen te helpen" . Naast de deviezenproblemen voortvloeiend uit de betalingsbalanstekorten vormde de groei van de (beroeps)bevolking een ernstig probleem. Vergeleken met 1900 had tot in 1949 bijna een verdubbeling (92%) plaats gevonden van onze bevolking, veruit de qrootste procentuele groei van de Westeuropese landen, hetqeen het B) dreiqende Nederlandse structurele werkloosheidsprobleem extra accentueerde

.

De eerste Industrialisatienota. Tijdens de begrotingsbehandeling voor het dienstjaar 1949 kondigde Van den Brink 9) aan dat er een Industrialisatienota zou komen . De contouren van de nota werden toen reeds vastgelegd. Van belang was vooral dat de taakstellende, \ dwingende planning welke werd voorgestaan door de vroegere minister van Economische Zaken Vos, werd verlaten

10)

- 44 -

De industrialisatie zou niet meer geschieden aan de hand van een vast industrialisatieplan, maar aan de hand van een industrialisatieschema. Dit schema zou niet teveel in details treden en geen bindende kracht hebben, maar alleen een algemene richtsnoer geven waarop de beleidsinstrumenten zouden worden gericht. In de eerste Industrialisatienota werden de centrale doelstellinqen van het b e ­ leid ten aanzien van de industrialisatiecolitiek -opheffincr van het betalinas-

balanstekort en bestrijding van de structurele werkloosheid- nader qekwantifi11) ceerd . Gedurende de eerste fase in de industrialisatie, die de periode betrof tot 1 januari 1953, zou er op grond van de bevolkingsontwikkeling sprake zijn van een toename van de beroepsbevolking met 157.000. De grootte van de beroeps­ bevolking werd ook beïnvloed door de werkloosheidsontwikkeling. Deze bedroeg in 1948 gemiddeld 45.000 personen ofwel 1,2% van de beroepsbevolking, zodat kon worden gesproken van een overspannen arbeidsmarkt. Bij het wegvallen van deze spanningen moest worden gerekend op een gemiddelde werkloosheid van 2,5 a 3% van de beroepsbevolking. Dit betekende een verlichting van de werkgelegenheidsproblematiek met 60.000 personen. Verder werd rekening gehouden met een zekere demilitarisering; voor de periode 1948 t/m 1952 werd deze geraamd op 40.000. Dit alles betekende dat er per saldo werk geschapen moest worden voor 137.000 personen gedurende 4 jaar. In andere sectoren dan de industrie konden hier­ van naar verwachting 42.000 personen worden geplaatst,waardoor de werkgelegen­ heid in de industrie met 95.000 diende toe te nemen. Daarnaast werd het aantal te scheppen arbeidsplaatsen beïnvloed door de stijging van de arbeidsproduktiviteit. Het niveau van de arbeidsproduktiviteit in de industrie bedroeg in 1946 nog slechts 66% van het niveau uit 1938. Van 1946 op 1947, respectievelijk 1947 op 1948 steeg de produktiviteit met 14 en 9% waarmee het indexcijfer in 1948 op 82 kwam (1938 = 100)

. Men hield er rekening mee dat de snelle stijging

in de eerste naoorlogse jaren minder zou worden, maar in ieder geval meer zou zijn dan het vooroorlogse gemiddelde van 2 è 3%. Als de vooroorlogse trendmatige ont­ wikkeling niet onderbroken was door de oorlog, zou de arbeidsproduktiviteit "in 1952/53 tenminste enkele tientallen punten boven het vooroorlogse peil... moeten staan".

Derhalve was "deze 100 inderdaad een minimum dat zeker bereikt

kan en moet w o r d e n , Wanneer de arbeidsproduktiviteit het vooroorlogse peil weer zou bereiken,betekende dit in het algemeen dat er meer arbeidsplaatsen nodig waren. Verhoging van de arbeidsproduktiviteit betekent immers minder werxgelegenheid bij gelijkblijvende produktie. Naar verwachting zou dit een aantal arbeidsplaatsen vereisen van 120.000.

- 45 -

In totaal dienden derhalve 215.000 nieuwe arbeidsplaatsen in de industrie te worden geschapen. Aangezien 60.000 personen konden worden opgevangen door middel van de bestaande overcapaciteit en via een meerploegenstelsel betekende dit een kapitaalinvestering voor het scheppen van 155.000 arbeids­ plaatsen. Deze toename van de werkgelegenheid in de industrie vereiste een groei van uitbreidingsinvesteringen ter waarde van f. 2,7 mld. en daarnaast nog eens f. 3 mld. aan vervangingsinvesteringen. Gedurende de periode 1948 tot en met de eerste helft van 1949, de eerste 1,5 jaar van de periode waar­ op het schema betrekking had, was hiervan al f. 1,5 mld. geïnvesteerd. Dit betekende, dat een achterstand was opgelopen op het jaarlijks gemiddeld te investeren bedrag van ongeveer f. 0,4 mld.. Voor de resterende drie jaar van de periode van 4,5 jaar diende derhalve nog f. 4,2 mld. te worden geinvesteerd 14'. De tweede doelstelling die met behulp van de industrialisatie moest worden gerealiseerd,was de opheffing van het tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans ter waarde van 1 mld.. De produktiegroei zou hiervoor in totaal f. 2,8 mld. moeten bedragen; rekening houdend met een benodigd bedrag van 0,5 mld. voor de ruilvoetverslechtering, en een bedrag van 1,3 mld. voor de extra consumptie ten gevolge van de bevolkingsgroei bij gelijkblijvend consumptieniveau en om de verhoging van de investeringen mogelijk te maken. Andere sectoren dienden een produktiegroei te leveren van f. 1,3 mld. zodat de produktie in de industriële

bedrijven met f. 1,5 mld. moest toenemen.

De aard van de industrialisatie. Na kwantificering van de gestelde doeleinden kwam de vraag aan de orde hoe de industrialisatie het meest doelmatig over de verschillende bedrijfstakken kon worden verdeeld. Bij deze verdeling werd in de eerste Industrialisatienota het accent gelegd "op de uitbreiding van de basisindustrieën, alsmede van die bedrijfstakken waarin ons land op een ruime ervaring kan bogen"

.

Onder basisindustrieën werden die industrieën verstaan die grondstoffen pro­ duceerden welke werden gebezigd in de verwerkende industrie

'. Het zwaarte­

punt lag hierbij op de metaal- en chemische nijverheid. Voor basisindustrieën werd gekozen vanwege de in ons land aanwezige gunstige factoren voor vestiging, vooral de lage vervoerskosten. Een nadeel voor vestiging van basisindustrieën was dat ze erg kapitaalintensief waren. Dit betekende dat er relatief weinig werkgelegenheid werd geschapen, terwijl de uitvoering van deze investeringen grote offers betekende voor de bevolking.

- 46 -

De keuze viel toch op de basisindustrieën,gegeven de grote bijdrage die hiervan te verwachten viel voor vergroting van de produktie. Verder leerde de ervaring dat van de stichting van basisindustrieën een inktvlekwerking mocht worden verwacht; ze vormden een grote stimulans voor de stichting van nieuwe alsook voor de aktivering van bestaande verwerkende industrieën. De vraag naar arbeidskrachten werd aldus voornamelijk langs indirecte weg gestimuleerd. De industriële ontwikkeling moest ook voortdurend getoest worden aan de afzetkansen. Was de raming van de te verwachten afzet op de binnenlandse markt en voor importvervanging al moeilijk, de berekeningen op grond waarvan de exportmogelijkheden naar het buitenland werden geraamd, droegen een zuiver speculatief karakter. Het was in elk geval wel zaak alles op alles te zetten teneinde de export te bevorderen. Vergeleken met de periode daarvoor was Nederland immers direkt na de Tweede Wereldoorlog van crediteur-, debiteurland geworden. Dit vereiste een hoger dekkingspercentage van de invoer door de 17) uitvoer . Wat betreft de afzet werd een geleidelijke vrijmaking van het handelsverkeer van handelsbelemmeringen verondersteld, "zodanig dat bij het einde van het Europese Herstel Program (E.H.P.) het stadium van een vrij multilateraal verkeer is bereikt"

18)

. Afschaffing van contingenteringen en

verlagingen van tarieven zou enerzijds de afzetkansen doen stijgen, maar ander­ zijds de concurrentie doen toenemen. Het afzetvraagstuk werd daarmee herleid tot een kostprijsvraagstuk waarop het financieel-economisch beleid mede diende te worden afgestemd. Ook al zouden de inspanningen tot exportbevordering leid­ en tot evenwicht op de lopende rekening van de betalingsbalans dan zou het gebrek aan convertibiliteit -gegeven het traditionele tekort op de dollarbalansons land nog voor bijzondere problemen stellen. Daarom maakte minister Van den Brink op 6 september 1949 maatregelen bekend ter bevordering van de export naar de dollargebieden. De belangrijkste maatregel bestond uit de invoering van de 10% dollarbonus. Op basis van deze regelingen ontvingen Nederlandse exporteurs die exporteerden naar de Verenigde Staten en Canada,10% van het netto dollarprovenu. Deze dollarontvangst gaf

hun het recht tot vrije besteding van de 19) verkregen dollars zowel in dollar- als in niet dollarlanden . Ook de devaluatie van een aantal Europese valuta in september 1949 was dienst­ baar aan de beoogde vermindering van het dollartekort. Als reactie op de devaluatie van het pond sterling met ingang van 19 september, besloot Nederland de gulden te devalueren

20)

. Devaluatie van Europese munten ten op­

zichte van de dollar werd gezien als een mogelijkheid om Europese produkten op meer concurrerende wijze op de markt van de Verenigde Staten te brengen terwijl tegelijkertijd de import uit dit land werd afgeremd.

- 47 -

Nederland was verplicht mee te devalueren, aangezien het anders niet kon concurreren met de andere Westeuropese landen en derhalve ook de op stapel staande liberalisatie van het handelsverkeer in gevaar kwam.

Investeringen en de financiering. Volgens de Industrialisatienota stond de ondernemingsgewijze produktie cen­ traal. Dit had als consequentie dat de rol van de overheid beperkt bleef tot het aanvullen van de bedrijven. Wanneer ondernemingen niet of onvoldoende in­ vesteerden kon de overheid de rol van de bedrijven overnemen. Verder was de overheid de bedrijven behulpzaam bij het ontplooien van hun activiteiten door het wegwerken van belemmeringen. De detailbemoeienis van de overheid met het economische leven als gevolg van de schaarste aan goederen, zich uitend in rantsoeneringsmaatregelen en in het prijsbeleid, zou worden afgeschaft. Verder was er een nieuwe Vestigingswet bedrijven in voorbereiding die, in tegenstelling tot de toen fungerende wet, als uitgangspunt had vrije vesti­ ging van bedrijven. De prioriteit wat betreft de beschikbaarstelling van de­ viezen zou worden herzien, ten koste van consumptiegoederen en ten voordele van investeringsgoederen en uitvoering van bouwwerken, en was daarmee gericht op de uitbreiding van de produktiecapaciteit. Als criteria bij de deviezentoewijzing voor industriële investeringen golden vooral "het vermoedelijk effect op de betalingsbalans en de noodzakelijke binnenlandse voorziening"

21)

.

De overheid voerde in het algemeen een gunstig voorwaardenscheppend beleid voor het doen van investeringen. Er werd gestreefd naar monetair evenwicht, terwijl ook de loonontwikkeling werd gematigd. Via loonmatiging werden de winsten van de bedrijven bevorderd en de ondernemingsbesparingen gunstig beïn­ vloed. Verder werd hierdoor de zuigkracht op de binnenlandsemarkt beperkt en de concurrentiepositie bevorderd. Opvallend was, dat deze politiek van loon­ matiging slaagde in een tijd van min of meer overbesteding waarin eerder een opwaarste druk op het loonniveau te verwachten viel

22 )

.

Wat betreft de financiering van het benodigde bedrag aan investeringsgelden ad f. 5,7 mld., gold dat f. 3 mld. hiervan benodigd voor vervangingsinvesteringen, beschikbaar zou komen via de afschrijvingen. Via fiscale herwaardering van bepaalde bedrijfsmiddelen kwam de overheid de bedrijven hier tegemoet. De af­ schrijvingen waren fiscaal gebaseerd op de veelal erg lage vooroorlogse aanschafwaarde van bedrijfsmiddelen. De prijsstijging die in deze sector sedert de Tweede Wereldoorlog was opgetreden had tot gevolg dat de fiscaal toelaat­ bare afschrijvingen volstrekt niet meer in overeenstemming waren met de be­ * dragen voor vervanging 23> .

- 48 -

Via herwaardering van de bedrijfsmiddelen werd de fiscale winst en derhalve ook de te betalen winst slechts eenmalig verlaagd omdat ook de prijsstijging werd veroorzaakt door naar verwachting eenmalige buitengewone omstandig­ heden. De financiering van de uitbreidingsinvesteringen ter waarde van f. 2,7 mld. moest geschieden via de besparingen. "Onder zekere te vervullen voorwaarden, onder andere dat de produktie bevredigend toeneemt en dat door de loon- en belastingpolitiek ertegen wordt gewaakt, dat een te groot deel van het nationale inkomen in de consumptieve sfeer vloeit, mag worden ver24) wacht, dat het totale bedrag der besparingen tot voldoende hoogt stijgt" . Niet alleen het totale bedrag aan besparingen was van belang maar ook de vorm waarin het aan de bedrijven werd beschikbaar gesteld. Het werd van groot be­ lang geacht dat een aanzienlijk deel van het benodigde kapitaal werd beschik­ baar gesteld in de vorm van risicodragend kapitaal. Deze vorm van kapitaal konden bedrijven verkrijgen via de uitgifte van aandelenemissies en via de ingehouden winst. De overheid stimuleerde de vermogensvorming van de bedrijven door vermindering van de belastingen. Onder meer werd de mogelijkheid geboden tot vervroegde afschrijving van 1/3 deel van de na 1 januari 1946 doch voor 1 januari 1953 aangeschafte bedrijfsmiddelen, desgewenst in een jaar dat de on25) dernemer goed uitkwam . Er was bij deze maatregel in principe alleen sprake van een belasting, waarbij via getemperde afschrijvingen in de toekomst echter een verliessituatie kon worden voorkomen. Als deze verliessituatie zich toch voordeed, gaf echter de verlenging van de verliescompensatie tot 4 jaar een ruimere mogelijkheid verliezen te compenseren. De verschuiving in de afschrij­ vingen kon ook belastingverlagend werken, daar ze winstnivellerend en derhalve progressieverlagend kon werken. Verder werd ook de ondernemingsbelasting ten dele opgeheven. Deze belasting werd geheven naar twee grondslagen, de bedrijfsopbrengst en het bedrijfskapitaal

26)

. Voorgesteld werd in de belastingherziening 1949, de ondernemingsbe­

lasting naar de grondslag van het bedrijfskapitaal op te heffen. Deze belas­ ting werd tot nu toe geheven zowel over het eigen als het vreemd vermogen dat in de onderneming was gestoken en onafhankelijk van het feit of er winst of verlies was. Met de afschaffing van deze belasting verdween een van de fac­ toren die de beschikbaarstellinq van risicodraaend kacitaa.l belemmerden. Er was ook een mogelijkheid voor bedrijven om een beroep te doen op de Herstelbank voor de beschikbaarstelling van kapitaal al of niet onder garantie van de staat als ze er niet in slaagden langs andere wegen kapitaal te verwer­ ven. Deze instelling werd in 1945 opgericht met als centrale doelstelling

kredieten te verstrekken als aanvulling op de taak van het Nederlandse bank27) wezen . Op 31 december 1949 had deze instelling voor f. 264,3 min. aan

- 49 -

kredieten verleend, waarvan f. 167,5 min. betrekking had op industriële v . ^ •• 28>. bedrijven

De tweede en derde Industrialisatienota. De ramingen onder meer betreffende het aantal arbeidsplaatsen zoals vastgeleqd in de eerste Industrialisatienota, waren ten dele speculatief. Het was d er­ halve niet verwonderlijk dat de ramingen door wijziging van de omstandigheden moesten worden bijgesteld.

Dit feit en het voornemen van Van den Brink elk

jaar aan de burgers verslag en verantwoording af te leggen over de vorderingen in het industrialisatieproces, maakten het noodzakelijk meerdere industriali­ satienota 's uit te brengen. In de tweede industrialisatienota werd het aantal te scheppen arbeidsplaatsen verhoogd van 155.000 tot 165.000 personen te van ramingverhogende en -verlagende

29)

. Deze verhoging was de resultan­

factoren. Enerzijds daalde de beroeps­

bevolking door de grotere onderwijsdeelname en het feit dat minder ouderen werkten vanweqe de betere oudedagsvoorziening, anderzijds verminderde het aantal militairen in Indonesië sneller dan verwacht. Het toenemend arbeidsaanbod dat hierdoor ontstond werd ten dele gecompenseerd

door

defensiemaatregelen als

gevolg van de Korea-crisis. Door hogere benutting van het bestaande produktieapparaat waren reeds nu 60.000 arbeidskrachten geplaatst, een aantal dat voor de hele periode was gepland. Vooral door ruimere toepassing van meerploegenarbeid dienden nog 20.000 arbeidskrachten te worden geplaatst. Aan de doelstelling van betalingsbalansevenwicht lag volgens de eerste Indus­ trialisatienota een toename van de export ten qrondslaq van 80% vergeleken met 1948, terwijl de industriële invoer met 20% ten opzichte van 1948 zou stijqen. De export ontwikkelde zich erq qunstiq,

zelfs zo gunstig/voorspoedig,

dat over het jaar 1950 reeds een maandaemiddelde van index 206 werd bereikt

(1948=100) 'jU^. Was hiermee de doelstelling uit de eerste Industrialisatienota overschreden toch moest de export noq extra worden opqevoerd, tot index 230 omdat ook de import meer was gestegen dan qeraamd. Over 1950 werd al een maandgemiddelde bereikt van 147 (1948=100). Het import- en daarmee ook het exnortvolume werden met name gestimuleerd door het op ganq komen van de vrijmakinq van de h a n ­ del van kwantitatieve restricties. Nederland had met inqanq van 10 oktober 1949 goederen^waarvan de gezamenlijke invoer 24% bedroeg van de totale invoer uit

de O.E.E.S.-landen, vrijgemaakt van kwantitatieve restricties 31) . Per 15 de­ cember 1949 werd 50% van de invoer van de goederengroepen grondstoffen, agra­ rische produkten en eindprodukten afzonderlijk geliberaliseerd. Met de multilateralisatie van het betalingsverkeer in Europa via de E.B.U. kreeg de libe-

- 50 -

ralisatie van het handelsverkeer een impuls. Direct na de stichting van de E.B.U. werd het liberalisatiepercentage op 60 gebracht en per 1 februari 1951 moest het percentage in principe 75 bedragen. De import werd bovendien extra bevorderd door de vergrote voorraadvorming als reactie op het uit­ breken van de Koreacrisis. De betalingsbalansontwikkeling werd mede belast door de ruilvoetverslechte­ ring. Bij de opstelling van de eerste Industrialisatienota werd nog uitge­ gaan van een ruilvoetverslechtering van 5%. In de tweede nota werd een ruil­ voetverslechtering verondersteld van 10%. De devaluatie van de gulden ver­ hoogde het importprijspeil uitgedrukt in guldens, ten opzichte van die landen die niet of minder devalueerden. Daarnaast deed de vergrote vraag naar grond­ stoffen als reactie op de Korea-crisis de wereldmarktprijzen van deze goederen en daarmee ook het Nederlandse importprijspeil extra stijgen. De nieuwe eisen ten aanzien van werkgelegenheid en exportgroei hadden ook consequenties voor de produktiegroei. Voor de hele periode werd tot nog toe een industriële produktiegroei verondersteld van 31% vergeleken met de produktie in 1948. De plaatsing in de industrie van 10.000 personen voegde f. 265 min. aan produktie toe boven op de geraamde produktie voor 1952/1953 volgens de eerste Industrialisatienota. Het investeringsbedrag werd f. 200 min. ver­ hoogd, enerzijds als gevolg van de benodigde werkgelegenheid anderzijds als gevolg van correcties in de ramingen. Ten gevolge van de voortgaande liber­ alisatie leverde de dienstverlening een extra produktietoename van f. 200 min., zodat de totale produktietoename ongeveer f. 500 min. bedroeg. Volgens minister Van den Brink was deze aanpassing echter niet voldoende o m de "verzwaring in de taakstelling ten aanzien van de betalingsbalans te kunnen opvangen"

32)

.

Het jaar 1951 stond in het teken van de overbesteding als gevolg van de Korea­ crisis, met bestedingsbeperkende maatregelen als uitvloeisel daarvan. Door de Korea-crisis en de daarmee gepaard gaande prijsstijging was in 1951 de neiging ontstaan de bestedingen, vooral in voorraden en consumptie, op te voeren tot boven het inkomen. Over de eerste helft van 1951 bleek dit al een tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans op te leveren van f. 792 min.

. Per 17 maart 1951 maakte het kabinet bestedingsbeperkende maat­

regelen bekend die in absolute bedragen gelijk werden verdeeld over de nettoinvesteringen (25% beperking) en de consumptie (5% beperking). Bij de door­ voering van de bestedingsbeperking, die werd aangevuld met monetaire maat34) . regelen, stond Nederland voor de keuze tussen "heden en toekomst" Beperking der consumptieve bestedingen betekende dat men de lasten in het heden wilde, terwijl beperking van de investeringen leidde tot lasten in de toekomst, vooral als gevolg van de dan te verwachten groei van de structu­ rele werkloosheid. Gedurende de periode 1 januari 1948 tot 1 juli 1951 waren

- 51 -

de investeringen (excl. voorraden) in de industrie in gebouwen en outillage gestegen met f. 42.00 min., op een totaal benodigd bedrag aan investeringen 35) van f. 58.00 min. gedurende de hele periode . Hiermee was een achterstand ontstaan op het gemiddeld benodigde investeringsbedrag dat na 3,5 jaar f.4500 min. behoorde te bedragen. Voor de resterende periode was zodoende nog een investeringsbedrag nodig van f. 1600 min. Het streven werd er na de investeringsbeperking Qp aericht het huidige investeringsvolume van f. 350 min. per kwartaal gedurende de eerste 36) helft van 1951, voor de resterende periode te handhaven . Dit betekende dat het totale investeringsbedrag gedurende de hele periode, kwam op f. 5600 min. waarmee een vermindering werd bereikt van f. 200 min.. Het restant van de benodigde vermindering van netto investeringen moest worden gevonden door een verkleinina van voorraden. Ondanks de bestaande achterstand in het geplande investeringspatroon bleek de werkgelegenheid zoveel gegroeid dat de doelstelling voor de hele periode - werk voor 125.000- nu reeds was overschreden daar er nu 140.00 Dersonen extra werkten in de industrie. Dit was mocrelijk rtoor een intensief ^ebruik van de bestaande capaciteit, terwij1 er veel arbeidsintensieve projecten werden gerea­ liseerd. Bovendien bleef de bedrijfseconomisch afgeschreven capaciteit toch nog in .bedrijf, daar deze nog lonend in het produktieproces kon worden ingezet, gegeven de vraag naar goederen. Van den Brink waarschuwde echter dat handhaving van het bestaande, tot f. 1400 min. verlaagde investeringsbedrag voor gebouwen 37) en outillage als een absoluut minimum moest worden beschouwd . Als er name­ lijk afzetproblemen ontstonden zou de concurrentie scherper worden, waardoor zich een rationalisatie van technisch-economische aard in de industrie zou voltrekken, als gevolg waarvan de "oude" apparatuur en daarmee een deel van de werkgelegenheidsgroei zouden verdwijnen. Het bestedingsbeperkend effect van de kabinetsmaatregelen werd nog versterkt door de in de tweede helft van 1951 optredende inkrimping van de voorraden die overigens eens moest komen. De voorraadvorming werd ondermeer gedrukt door aanzienlijke prijsdalingen voor grondstoffen op de wereldmarkt. Het totale investeringsvolume van bedrijven bleek in 1951, vergeleken met 1950, met 25% OQ\

gedaald te zijn, met name ten gevolge van voorraadintering

.

De beperking van de binnenlandse bestedingen leidde tot een terugslag op de arbeidsmarkt. De beoogde omschakeling van minder binnenlandse bestedingen naar militaire uitgaven en export bleek niet voor alle sectoren mogelijk te zijn. Voorzover dit proces wel mogelijk was, kostte het vaak meer tijd. De

- 52 -

Werkloosheid steeg hierdoor sterk; alleen al in het laatste kwartaal van 1951 viel een toename te constateren van 76.000 tot een totaal van 155.000 per39) sonen . Na de kentering in de internationale prijzen bleek in sterkere mate dan vroeger sprake van een kopersmarkt in bepaalde bedrijfstakken. De voorwaarden waaronder produkten werden verkocht werden nu mede bepaald door de koper. De grotere concurrentie die hiervan het gevolg was, zorgde er ook voor dat de in bedrijf gehouden maar reeds afgeschreven produktiemiddelen niet meer konden worden gehandhaafd, hetgeen de werkgelegenheid nog verder aan­ tastte. De overgang naar een kopersmarkt en de overschakeling naar meer export, vergden een actief beleid van exportbevordering zelfs in die mate "dat iedere overheidsmaatregel, zolang het betalingsbalansevenwicht niet in voldoende mate is hersteld, mede moet worden beoordeeld aan de hand van de vraag of de ex40) port direct of indirect er door wordt bevorderd dan wel geremd" .

Balans. In de vierde Industrialisatienota werd de balans opgemaakt 41) . De industriële investeringen in gebouwen en outillage bleken te zijn toegenomen met f. 5530 min., derhalve met 99% van de beoogde investeringen. Ook de personeelsbezetting van de Nederlandse industrie bleek na een terugslag in 1951 in 1952 gemiddeld 138.000 personen hoger te zijn dan in 1948. Herziene berekeningen hadden in­ tussen aangetoond dat 165.000 personen in de industrie werk moesten vinden, in plaats van de 125.000 volgens de tweede Industrialisatienota. Dat slechts 138.000 personen meer werkten, betekende niet dat er te weinig was geïnvestteerd: er was nog onbenutte capaciteit aanwezig. De arbeidsproduktiviteit steeg gedurende de beschouwde periode tot ongeveer het niveau van 1938 waar­ mee deze doelstelling uit de eerste Industrialisatienota nagenoeg werd be­ reikt. Meer werkgelegenheid en de grotere arbeidsproduktiviteit zorgden er voor dat in het laatste kwartaal van 1952 de geraamde produktiegroei van 34% ten opzichte van 1948 werd bereikt. Ook de betalingsbalans was sterk ver­ beterd en vertoonde over 1952 een overschot op de lopende rekening op kas42) basis van f. 1884 Min. . De export in volume die eind 1952 130% behoorde te zijn van de export uit 1948, bleek zelfs gegroeid tot 180%. De hoofddoelstellingen van de industrialisatie -werkgelegenheid verschaffen voor de sterk groeiende beroepsbevolking en herstel van het betalingsbalans­ evenwicht- werden hiermee bereikt. Dat deze doelstellingen werden gehaald was primair te danken aan de hoogconjunctuur gedurende de beschouwde periode. In de eerste naoorlogse jaren bestond een zogenaamde verkopersmarkt, waarop de vraag derhalve groter was dan het aanbod. In de eerste instantie kwam deze

- 53 -

grote vraag voort uit de werkzaamheden in verband met de oorlogsschade en de grote vraag naar consumptiegoederen,

later vooral als gevolg van de vraag

naar produktiemiddelen. In 1949 waren er duidelijke tekenen dat er een einde 43) . De concurrentie op de markten nam toe, maar de kwam aan de verkopersmarkt Korea-crisis zorgde voor een nieuwe conjuncturele impuls. Voor de overheid bleef in deze context als voornaamste taak het voeren van een voorwaardenscheppend en het ondernemersinitiatief stimulerend beleid. Dit beleid bestond in het binnenland uit geleidelijke opheffing van belemme­ ringen die aan het economische leven waren opgelegd als uitvloeisel van de Tweede Wereldoorlog.

In de tweede plaats was het streven gericht op opheffing

van de internationale belemmeringen gesteld aan de handel via een beleid g e ­ richt op afbouw van kwantitatieve restricties en verlaging van tarieven. Vrijmaking van de internationale handel had echter als consequentie dat de binnenlandse markt meer open lag voor de buitenlandse concurrentie. Het sociaal-economische beleid van de overheid was aldus verplicht gericht op kosten­ matiging zodanig, dat de Nederlandse ondernemers de concurrentie aankonden met buitenlandse ondernemers, vooral wanneer de verkopersmarkt overging op een kopersmarkt.

Nijmegen, 22 oktober 1985.

- 54 -

NOTEN 1) Joh. de Vries, De Nederlandse economie tijdens de 20e eeuw. Een verkenning van het meest kenmerkende, Bussum 1977, blz. 166. 2) HTK 1949-1950 Verslag, blz. 706. 3) HTK 1946-1947 Bijlagen, 458 nr. 2, Nota inzake de deviezenpositie, blz. 2. 4) Eerste verslag van de Nederlandse regering aangaande de werking van het Europese Herstelprogramma, 's-Gravenhage 15 November 1948, blz. 34. 5) Idem, blz. 33. 6) Idem, blz. 35 en 35a. 7) HTK 1948-1949 Bijlagen, 1202 nr. 2, Nota inzake de deviezenpositie, blz. 11. 8) De bevolking groeide na Nederland het sterkst in Denemarken (71%). In Groot-Brittannië bedroeg de groei 35%, in België 28% en in Frankrijk slechts 6%. Zie: Vijfde verslag van de Nederlandse regering aangaande de werking van het Europese Herstelprogramma 's-Gravenhage 15 November 1949, tabel blz. 76. 9) HTK 1948-1949 Bijlagen-A, 1000-x nr. 9, Rijksbegroting voor Economische Zaken

voor het dienstjaar 1949 Memorie van Antwoord, blz. 17.

10) J.R.M. van den Brink, Zoeken naar een "heilstaat". Opbouw, neergang en perspectief van de Nederlandse welvaartsstaat, Amsterdam/Brussel 1984, blz. 445. 11) HTK 1949-1950 Bijlagen-A, 1400-X nr. 2, Rijksbegroting Economische Zaken, Memorie van Toelichting, bijlagen IV, Nota inzake de industrialisatie van Nederland, hfdst. II par. 2 en 3, blz. 24 t/m 26. 12) HTK 1950-1951 Bijlagen-A,1900-x nr. 2, Rijksbegroting Economische Zaken dienstjaar 1951 Memorie van Toelichting) bijlagen IV, tweede nota inzake de industrialisatie van Nederland, Bijlagen-A, blz. 37. 13) Idem, blz. 38. 14) Nota inzake de industrialisatie van Nederland, aanhangsel I, blz. 34. 15) Idem, blz. 27. 16) HTK 1949-1950 Bijlagen-A, 1400-x nr. 10, Rijksbegroting Economische Zaken voor het dienstjaar 1949 Memorie van Antwoord, blz. 21. 17) HTK 1949-1950 Bijlagen, 1202 nr. 4 Nota naar aanleiding van het Verslag der Commissie voor de Handelspolitiek van 12 September 1949, punt 8. 18) HTK 1949-1950 Bijlagen-A, 1400-x nr, 10, Rijksbegroting Economische Zaken voor het dienstjaar 1950 Memorie van Antwoord, blz. 20. 19) Keesings Historisch Archief 1949/1950, blz. 8300. 20) Idem, blz. 8331. 21) Zie noot 17.

- 55 -

22) W. Brakel, De industrialisatie in Nederland na 1945, Leiden 1954, blz. 101. 23) HTK 1949-1950 Bijlagen, 1251 nr. 3. Belastingherziening 1949-wijziging van de ondernemingsbelasting, Memorie van Toelichting, par. 2, blz. 5. 24) Nota inzake de industrialisatie van Nederland, blz. 31. 25) Later werd de termijn van aanschaffing van bedrijfsmiddelen bijgesteld tot het boekjaar 1950, zie HTK 1949-1950 Bijlagen, 1251 nr. 8. Belastingher­ ziening 1949-wijziging van de ondernemingsbelasting, Memorie van Antwoord, blz. 21. 26) HTK 1949-1950 Bijlagen, 1251 nr. 5. Belastingherziening 1949-wijziging van de ondernemingsbelasting, Memorie van Toelichting, blz. 12. Later werd de hele ondernemingsbelasting afgeschaft, zie Memorie van Antwoord, blz. 17. 27) J.F. Posthuma, Tien jaar Herstelbank, in: Tien jaar Economisch Leven in Nederland. Herstelbank 1945-1955,

's-Gravenhage 1955, blz. 23.

28) Tweede nota inzake de industrialisatie van Nederland, blz. 16. 29) Idem, blz. 8. 30) Tiende Verslag van de Nederlandse Regering aangaande de werking van Europese Herstel Programma,

's-Gravenhage 15 Februari 1951, tabel 111-15, blz. 73.

31) J.M.M.J. Clerx, Van Clearing via bilateraal naar transferabel internationaal betalingsverkeer, Politieke Opstellen 1983, Nijmegen, blz. 39.

32) Tweede nota inzake de industrialisatie van Nederland, blz. 10. 33) HTK 1951-1952 Bijlagen, 2565 nr. 2. Nota inzake de deviezenpositie, blz. 12. 34) HTK 1951-1952 Bijlagen-A, 2300-x nr. 2. Rijksbegroting Economische Zaken voor het dienstjaar 1952, Memorie van Toelichting, blz.

5.

35) HTK 1951-1952 Bijlagen-A, 2300-x nr. 6, Rijksbegroting Economische Zaken voor het dienstjaar 1952. Bijlagen IV, van de Memorie van Toelichting, Derde nota inzake de industrialisatie van Nederland, tabel V, blz. 24. 36) Idem, blz. 9. 37) HTK 1951-1952 Verslag, blz. 1158. 38) Het Centraal Economisch Plan 1952, blz. 12. 39) Veertiende Verslag van de Nederlandse regering aangaande de werking van het Europese Herstel Programma, blz.

's-Gravenhage 15 Mei 1952, tabel 111-28,

86.

40) HTK 1951-1952 Bijlagen-A, 2300-x nr. 6, Rijksbegroting Economische Zaken, Memorie van Toelichting, blz. 7. 41) HTK 1952-1953 Bijlagen, 2959 nr. 2, Vierde nota inzake de industrialisatie van Nederland paragraaf 2 t/m 5, blz. 7 t/m 11. 42) HTK 1952-1953 Bijlagen, 3003 nr. 2, Nota inzake de deviezenpositie, bijlage A, blz. 17. 43) HTK 1949-1950 Bijlagen, 1400-x nr. 10, Rijksbegroting Economische Zaken, Memorie van Antwoord, blz. 13.

- 56 -

DEN HAAG' GISTEREN.

Ter inleiding op een onderzoek naar politieke journalistiek rond kabinets­ formaties in de periode 1948-1958.

door: dr. J.M.H.J. Hemels

Sinds het begin van het televisieseizoen 1985/1986 kent de Omroepvereniging Vara het programma 'Den Haag Morgen', een titel die met een knipoog naar het al veel langer bekende NOS-programma 'Den Haag Vandaag' bedacht moet zijn. Het ligt voor de hand bij een onderzoek naar aspecten van de politieke jour­ nalistiek in het verleden te denken aan de werktitel 'Den Haag gisteren'. Omroep- en dagbladjournalistiek houden de actuele ontwikkelingen en gebeur­ tenissen in en rond het Binnenhof bij. Journalistiek leeft uit haar aard bij de dag van vandaag en - in mindere mate - van morgen: ze staat als het ware met de rug naar het verleden toegekeerd. Om te weten op welke wijze vroeger journalistiek is bedreven en wat er over bijvoorbeeld de Haagse politiek is gepubliceerd, moet men te rade gaan bij de parlementaire geschiedenis en de persgeschiedenis. Opmerkelijk is echter, dat de Nederlandse beoefenaren van deze geschiedwetenschappenjke subdisci­ plines tot nu toe nauwelijks systematisch aandacht hebben besteed aan de wijze waarop de pers het politieke leven in het regeringscentrum door de jaren heen heeft gevolgd. Een uitzondering op deze vaststelling vormt de in 1958 verschenen dissertatie Parlement en pers in verhouding tot de over­ heid van N. Cramer die toen nog parlementair redacteur van het dagblad Het Parool was

Er is nooit een vervolg op gekomen, hoewel de actuele relatie

tussen journalisten en parlementariërs nog in 1985 een dissertatie van de oud-journaliste A. Kaiser opleverde

2)

.

In de probleemstelling die aan dit laatste proefschrift ten grondslag ligt, wordt een behandeling van de 'globale ontwikkelingen' in de verhouding tus­ sen de parlementaire pers en parlementariërs 'in de laatste twintig jaar' 3) in het vooruitzicht gesteld . De belofte wordt echter niet ingelost: er is slechts sprake van een op enkele publikaties gebaseerd, beknopt, over­ zicht van min of meer structurele veranderingen die zich in de dagbladpers 4) en bij de omroep hebben voorgedaan . Van een inhoudsanalyse, toegepast op de vruchten van parlementaire journalistiek in de jaren zestig en zeventig is geen sprake, zodat meer vragen rijzen dan er beantwoord worden ^ .

1. Politieke journalistiek als begrip. Mevr. A. Kaiser rekent in haar proefschrift over Haagse journalistiek tot parlementaire journalisten 'die journalisten die zich bezighouden met het verslaan en/of analyseren en commentariëren van wat gewoonlijk de Haagse

- 57 -

politiek wordt genoemd en die daarvoor de Residentie als voornaamste werk­ terrein hebben' ^ . 'Haagse journalistiek' perkt zij in haar onderzoek in tot parlementaire journalistiek, hetgeen mijns inziens slechts een deel - zij het een zeer wezenlijk bestanddeel - is van journalistiek met betrek­ king tot 'wat gewoonlijk de Haagse politiek wordt genoemd'. Ze houdt er mijns inziens te weinig rekening mee, dat van oudsher ook anderen dan parlementaire journalisten verantwoordelijk waren en nog zijn voor de politieke hoofdarti­ kelen van een krant. Ik denk daarbij aan de commentaren en andere opiniërende rubrieken verzorgende hoofdredacteuren van de jaren vijftig. Sommige kranten kenden zelfs speciale politieke hoofdredacteuren. Kennisneming van in 1984 en 1985 geplaatste personeelsadvertenties maakt verder duidelijk, dat de in en buiten de pers te constateren processen van toenemende specialisatie en arbeidsdeling ook de Haagse journalistiek niet onberoerd hebben gelaten. Enkele voorbeelden mogen dit illustreren, trouwens mede om de spraakverwarring op dit moment aan het licht te brengen. De redactionele samenwerkingsvorm Gemeenschappelijke Persdienst (GPD) zocht, voor de vervulling van een vacature van een parlementair redacteur een man of vrouw die, volgens de advertentietekst, - 'ruime ervaring heeft met parlementaire en politieke verslaggeving of als algemeen verslaggever grote affiniteit heeft getoond met het doen en laten van regering en volksvertegenwoordiging; - de gang van zaken in en rond Het Binnenhof nauwlettend en kritisch weet te volgen; - een scherp gevoel heeft voor het nieuws dat zich voordoet, zowel voor als achter de groene gordijnen van de eerste vergaderzaal van het land, en - daarover bondig weet te rapporteren in verslagen, achtergrondverhalen en beschouwingen'. Bij deze opsomming moet worden aangetekend, dat de parlementaire redacteuren van de GPD deel uitmaken van de Haagse redactie en dat ze nauw samenwerken met de departementale en sociaal-economische redactie. Daarom is in de tekst geen sprake van het volgen van de ministeries als vindplaatsen en bronnen van nieuws en dergelijke. Het ochtendblad Trouw, dat over een voor een lan­ delijk dagblad bescheiden parlementsredactie beschikt, verwachtte in een advertentie van een nieuw te benoemen 'ervaren parlementair redacteur' - be­ halve verwantschap met de doelstellingen van de krant - 'ervaring in parle­ mentaire verslaggeving' en 'belangstelling voor sociaal-economische kwesties'. Het NOS-Journaal heeft een Haagse redactie voor 'de berichtgeving over het parlement, het kabinet, de departementen en de politieke partijen'. De in

- 58 -

een advertentie gevraagde redacteur/verslaggever zou worden belast met 'de nieuwsgaring en nieuwsverwerking van bovengenoemde terreinen, zoals het re­ gistreren en samenvatten van kamerdebatten, het maken van interviews en visuele reportages'. In de taakomschrijving van de Haagse redactie van het Journaal worden de politieke partijen ook uitdrukkelijk genoemd. Daarmee wordt mijns inziens recht gedaan aan een niet te veronachtzamen factor die het politieke bedrijf in Den Haag in beweging houdt. Juist in de laatste decennia lijkt het primaat van de parlementaire politiek onder druk te zijn geraakt. Naast het parlement zijn allerlei vormen van so­ ciale actie van belang geworden, niet in de laatste plaats voor de politieke partijen. Door uit te gaan van 'politieke journalistiek', óók voor de perio­ de 1948-1958, bestaat minder het gevaar van fixatie op parlementaire journa­ listiek, die achteraf te eenzijdig kan blijken. Bovendien sluit het gebruik van de term 'politieke journalistiek' niet bij voorbaat uit, dat uiteinde­ lijk parlementaire journalistiek er in de genoemde periode het hoofdbestand­ deel van uitmaakt. Bij parlementaire journalistiek moet men, huidige,

zeker in de

praktijk van de verslaggeving en opiniëring, meer aan de Tweede

dan aan de Eerste Kamer denken. Dit zou in de jaren vijftig ook, juist niet, veel minder of veel meer het geval kunnen zijn.

2. Media en de Tweede Kamer. Eind 1984 kwam een stroom van perspublikaties op gang over het functioneren van de Tweede Kamer als volksvertegenwoordiging (parlement). Oorzaak hier­ van was de publikatie, op 10 december 1984, van het onderzoeksrapport van de RSV-enquêtecommissie. De dag erna hield dr. M.P.C.M. van Schendelen, hoog­ leraar politicologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, zijn kriti7) sche inaugurele rede Over de kwaliteit van de Tweede Kamer , waardoor het functioneren van de Tweede Kamer nog meer pennen deed krassen en monden liet spreken. De toekomst van het politieke systeem in Nederland werd in het ge­ ding gebracht. Er werden ernstige klachten geuit. Het parlementaire stelsel of zelfs de gehele democratie zou in de gevarenzone zijn geraakt, de Tweede Kamermeerderheid zou zich tot verlengstuk van het kabinet hebben laten maken en ze zou haar invloed per regeerakkoord hebben verkwanseld. Het parlement zou niet goed meer functioneren en de Eerste Kamer zou niet moeten worden afgeschaft, maar zich juist moeten kunnen ontwikkelen tot bijvoorbeeld 'een 8) soort financieel geweten' . De plotseling opgebloeide openbare gedachtenwisseling kan niet worden onder­ drukt uit vrees voor een of andere vorm van anti-parlementarisme. 'De parle­

- 59 -

mentaire democratie functioneert1, aldus Van Schendelen

9)

, 'juist het meest

overtuigend in een kritische openbaarheid'. Deze openbaarheid nu wordt niet in de laatste plaats geconstitueerd door de media: kranten, tijdschriften, omroep (radio en televisie) en andere (massa-)media. Van Schendelen heeft in zijn discussiebijdragen met kracht van argumenten gewezen op de problematiek van de vertegenwoordiging in termen van relaties met de huiskamers van de kiezers of burgers. De afstand tussen kiezers en gekozenen zou onder invloed van de ontzuiling groter zijn geworden. Het 'fijnmazig stelsel van verzuilde netwerken' zou per zuil voormannen en achterbannen aan elkaar verbonden hebben

10)

. Zonder de media als intermediaire

organisaties tussen de volksvertegenwoordiging en de kiezers te noemen, roept Van Schendelen impliciet wel de vraag op, of en hoe de politieke jour­ nalistiek haar bemiddelende rol in deze vervult. Zoals er verschillende (nor­ matieve) verwachtingen zijn geformuleerd ten aanzien van de parlementaire praktijk, zo bestaan die ook wat betreft de betekenis van de massamedia in het algemeen en van de politieke berichtgeving en opinievorming in het bij­ zonder. Sommige aan bijvoorbeeld kranten toegeschreven functies voor de de­ mocratie zijn minder tijdgebonden, andere hebben een meer door de tijdgeest bepaalde formulering gekregen. Communicatiehistorisch onderzoek kan dit aan het licht brengen en daarmee de verschraling van de huidige debatten tot ééndimensionale, ahistorische, discussies tegengaan.

3. Mediuminterne en -externe factoren. Het ontbreken van de integrerende werking die van de vroegere verzuilde maatschappij uitging, is volgens dr. S. Faber één van de factoren die op de duur kunnen leiden tot een verzwakking van het draagvlak van het politieke stelsel. 'Door de banden met hun zuil, waren de burgers verbonden met het politieke systeem. Eenheid door verscheidenheid', aldus Faber Nu wil de loop van de contemporaine geschiedenis, dat juist kranten - moge­ lijk sterker dan de traditionele omroeporganisaties - het ontzuilingsproces krachtig hebben bevorderd. De omroepprogramma's, met name die van de tele­ visie, hebben de mensen na de jaren vijftig, toen televisie gemeengoed was geworden, in belangrijke mate over de grenzen van de eigen groep leren kijken. Zoals kiezers op drift zijn geraakt, 'floating voters' zijn geworden, zo zijn de lezersbestanden van geprofileerde kranten en de achterbannen van vertrouw­ de omroeporganisaties van vóór het midden van de jaren zestig ook voor een groot deel in beweging geraakt. Politieke partijen én media-organisaties zijn de weg van de marktoriëntatie ingeslagen en hebben geleerd hun vang­

- 60 -

netten uit te zetten, zonder hoogdravende verklaringen over hun uitgangs­ punten, beginselen en doelstellingen af te geven. Pragmatisme en (pseudo-)commerciële gewiekstheid zijn sindsdien troef, maatschappij- en mensvisies dreigen te verwateren. Een en ander speelt in, loopt althans synchroon met wat Faber aanduidt als het proces van de individualisering. - Als negatieve factoren behandelt Faber verder het fenomeen van de verkokerde, logge overheidsbureaucratie en de teleurstelling over het feit dat de overheid niet meer alle wensen in vervulling kan laten gaan

Men kan zich bij dit alles

afvragen, wat de media met hun van decennium tot decennium opnieuw opgesmuk­ te te realiseren functies en de hun toegedachte capaciteiten uiteindelijk gepresteerd hebben, als het gaat om het bevorderen van de omgang van de burgers met de overheid. In de taal van J.R. Thorbecke is dit: in de omgang der natie met zichzelve.

- De overheid heeft na de Tweede Wereldoorlog in

ieder geval een nader te bestuderen geïnstitutionaliseerde overheidsvoor­ lichting tot stand gebracht. Deze vorm van overheidscommunicatie staat ech­ ter thans weer onder kritiek en dit was in de afgelopen veertig jaar al herhaaldelijk het geval

12)

Thorbecke omschreef de publieke functie van de

pers, ook vanuit de huidige situatie beoordeeld, zinvol, toen hij in de Tweede Kamer verklaarde: 'Men zou kunnen zeggen, dat de dagbladen het voer­ tuig zijn van den omgang der natie met zich zelve; het middel waardoor zij zich in hare onderscheiden schakeringen, toestanden en stemmingen leert kennen en doet kennen'

. In hoeverre herkent men in het functioneren van

de pers in deze tijd nog zo'n (ideaal-typische) werking?, zo kan men zich afvragen. Tussen ideaal en werkelijkheid kan een kloof zijn ontstaan.

4. Politieke journalistiek: samenspel of tegenspel? Bij de uitreiking van de Anne Vondeling Prijs 1984 zei de gelauwerde, de parlementair redacteur van de Gelderlander/De Nieuwe Krant Max de Bok, dat schrijven over het Binnenhof géén gezelschapsspel is. Wel zou het neerkomen op het schrijven over het spel dat gespeeld wordt tussen politici en parle­ mentaire journalisten. Volgens De Bok is een wezenlijk aspect daarvan het principe van 'elkaar gebruiken'. Dit zou er vaak toe leiden, dat non-informatie op een prominente plaats de dagbladen haalt, terwijl wezenlijker zaken onder- of onbelicht blijven. De Bok formuleerde in zijn reactie op de toekenning van de prijs voor poli­ tieke journalistiek de volgende stelling: hoe belangrijker de politicus is, hoe minder kans er bestaat dat deze de journalist zal proberen te beïnvloe­ den met uitsluitend het eigen belang voor ogen. 'Het is', aldus De Bok, 'im-

- 61 -

mers de backbencher en de partij waar hij of zij toe behoort, die de publi­ citeit het hardste nodig heeft (om een vooraanstaander plek te veroveren) 14) en die zal daarom het meeste rumoer maken' . In beschouwingen naar aanleiding van de genoemde prijsuitreiking zijn meer onderwerpen aan de orde gesteld en uitspraken gedaan, die uitgaan van of duiden op veranderingen in de politieke journalistiek. Dergelijke beweringen hebben een speculatief karakter door het ontbreken van resultaten van ver­ gelijkend, diachroon, onderzoek, bijvoorbeeld naar de politieke journalis­ tiek in de jaren vijftig tegenover die van de jaren zestig en/of zeventig. Toch is het van belang rekening te houden met de wijze waarop politici en journalisten zich uiten over door hun ervaren of zelfs ingebeelde verande­ ringen. Men kan er voor het formuleren van hypothesen gebruik van maken; het zijn als het ware de 'eye-openers' om scherper naar de politieke journalis­ tiek in de periode 1948-1958 te kunnen kijken. Hetzelfde geldt voor litera­ tuur over de actuele relaties tussen politiek en massamedia. In dit opzicht is het een gelukkige ontwikkeling, dat twintig jaar na het verschijnen van het proefschrift van Cramer een begin is gemaakt met de - op buitenlandse onderzoeksprojecten aansluitende - studie van de politieke communicatie in het heden. Aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, waar de communicatiewe­ tenschap en de politicologie sinds de jaren zestig geen gescheiden wegen zijn ingeslagen, zijn inmiddels al drie disseraties over deze thematiek verdedigd

Inmiddels leiden de verkiezingen voor de Tweede Kamer in

1986 ook tot een extra onderzoekinspanning aan de Universiteit van Amster­ dam waar al langer een project 'Binnenhof en buitenwacht' loopt

.

Wat zich bij op het heden gefixeerde studies tot nu toe wreekt, is het ont­ breken van een fundament door onvoldoende aandacht voor de historische di­ mensie. Een goed vergelijkingspunt vindt men in de jaren vijftig, toen er nog sprake was van een verzuilde samenleving en een grotendeels verzuilde pers. Zowel wat betreft het functioneren van het parlement als in de rol van de journalistiek moet in een periode van veertig jaar - met de jaren zestig als overgangstijd - veel veranderd zijn. In ieder geval wordt dit zo ervaren, zodat communicatiehistorisch onderzoek op zijn plaats is. Inzicht in de ontwikkeling van de politieke journalistiek betekent dan tevens een nadere inkleuring van het staatsrechtelijk-politieke mozaïek met de politiek-maatschappelijke inbedding van het parlement als kader, waarmee de parlementaire geschiedenis zich bezig houdt. De vraag in hoeverre en op welke wijze parlementariërs en andere politici de tegenspelers of medespelers van politieke journalistiek bedrijvende journalisten waren en nog zijn, is dan

- 52 -

geen in het luchtledige hangende thematiek. De in de laatste jaren aan de orde gestelde zorg voor de toekomst van het functioneren van de volksver­ tegenwoordiging en de intermediaire rol van de pers daarbij verleent er een maatschappelijke

relevantie aan.

5. De (vergeten)historische dimensie. Hierboven werd al gewezen op het ontbreken van de noodzakelijke kennis met betrekking tot de historische dimensie van de politieke journalistiek. Hoe17 )

wel het verschijnen van vier proefschriften

binnen acht jaar met een

deels communicatiewetenschappenjke en deels politicologische probleemstel­ ling toch niet onopgemerkt kan blijven, blijkt de daarin opgeslagen kennis nog niet tot politici en journalisten doorgedrongen te zijn. In de recente golf van perspublicaties wordt er althans niet expliciet naar verwezen. Evenmin blijkt uit de inhoud of strekking van deze discussiebijdragen, dat de auteurs er kennis van hebben genomen. In de serie discussie-avonden 'Wat is er mis met onze parlementaire democra­ tie?', die de Stichting De Nieuwe Kerk en het Documentatiecentrum Nederland­ se Politieke Partijen in mei en juni 1985 hadden georganiseerd, was op 29 mei wel plaats ingeruimd voor het thema 'Invloed van de media'. Over het algemeen blijft de kloof tussen wetenschapsbeoefening enerzijds en praktijk van journalistiek en politiek bedrijf anderzijds echter diep en breed. Het is zelfs de vraag of de op de politieke besluitvorming studerende politico­ logen en bestuurskundigen de discussie over de betekenis van de massamedia voor de democratie wel voldoende onderkennen

18)

. De in 1977 door J. van

Cuilenburg aan zijn dissertatie toegevoegde vierde stelling kan daarom niet voldoende herhaald worden. Zij luidt: 'De geringe aandacht die massamedia krijgen in recente literatuur over democratie in Nederland, staat in geen verhouding tot het belang van deze media voor de instandhouding van onze parlementaire democratie en verdere democratisering van het staatsbestel'. De communicatiecultuur van de Tweede Kamer kent een opvallend hoge graad van interpersoonlijke en groepsgewijze communicatie: tussen de Kamerleden, tussen de fracties en tussen de Tweede Kamer en het kabinet of leden daar­ van. Het buitengebeuren dringt echter ook op allerlei manieren en in aller­ lei communicatievormen de Kamer binnen: via brieven, nota's van de departe­ menten enzovoort. Met name is, zo wordt herhaaldelijk beweerd, de rol van de ambtenaren als een vierde macht, sterker geworden. Eigenlijk was in die positie van de vierde macht trouwens de pers als waakhond van de democratie gedacht

- met alle gevolgen daarvan voor de communicatie tussen de Tweede

- 63 -

Kamer en het publiek,

tussen de gekozenen en de kiezers. Voelden de met

politieke journalistiek belaste journalisten van de jaren vijftig zich nog een vierde in plaats van een vijfde macht? Deze vraag kan gesteld en - m i s ­ schien - beantwoord worden.

6. Persoon, incident en p e r s . Gesteld is, dat de politieke verantwoordelijkheid dragende personen steeds meer zijn gaan inspelen op de mogelijkheid om via de media in het nieuws te komen en te blijven. De journalistiek zou tegelijkertijd persoonsgerichter zijn gaan werken. Horst Holzer heeft over het probleem van de licher T atbestande' en de

1Personalisierung gesellschaft-

'Vermischung von individuellen Lebensproblemen

und öffentlichen 'Angelegenheiten1 in verband met het onderwerp politiek in 19)

de massamedia behartenswaardige opmerkingen gemaakt

. Ze zijn voor Neder­

land schrijnend actueel geworden door perspublicaties over het familiedrama dat het oud-lid van de Tweede Kamer, dr. S. Faber in 1985 trof. Prof. dr. A. van der Meiden reageerde in Trouw alsvolgt: heeft niets met zijn werk te maken,

'Wat de man overkomen is,

alleen met zijn bekendheid. Er is een

trend in de journalistiek het privéleven van bekende mensen te annexeren binnen het geoorloofde jachtterrein van de speurende pers. Anders gezegd:

eigenlijk heeft een bekend persoon geen privérechten'

20)

.

In de jaren vijftig zijn in ieder geval minder interviews en foto's van po­

litici gepubliceerd. Dit is een vaststelling die ik op grond van de tot nu toe onderzochte kranten kan opschrijven. Televisie speelt voor de politiek van de periode-Drees nog geen echte rol. Prof. dr. J.E. de Quay (1901-1985) kwam als eerste minister-president (1959-1963) met succes op de beeldbuis, zoals bij zijn overlijden in 1985 nog is gememoreerd. 'De Quay is de eerste politicus geweest aan wie de televisie wèl was besteed. Hij toonde in zijn ambtsuitoefening een persoonlijk accent, dat voor de camera's werd versterkt en dat ongewild een bijdrage werd aan de personalisering van de politiek. In die zin mag De Quay de eerste televisie-premier worden genoemd, de eer­ steling van een nieuwe politieke cultuur die zou samenvallen met de massificatie van de televisie',

zo schreef prof. dr. J. Bank

21)

.

Van de met de prijs voor duidelijke, heldere, politieke journalistiek onder­ scheiden De Bok is de stelling dat de Tweede Kamer zich voortsleept van in­ cident naar incident, bijvoorbeeld als gevolg van van een individueel Kamerlid'

22)

'de publiciteitsgeilheid

. Was dit dertig jaar geleden anders?, zo

kan een andere vraag luiden. Helaas, aldus De Bok, is een groot deel van de

- 64 -

pers in diezelfde schuit gesprongen. 'Als politiek journalist moet je je produkt verkopen, omdat het goed is, juist is en waar is, niet omdat het lekker zal liggen bij de lezers', zo meent De Bok die de mensen het recht gunt om van de dagelijkse (politieke) incidenten kennis te nemen en 23) verder wijst op het commerciële karakter van de krant . Vraag: werd een dagblad in de jaren vijftig met meer idealisme en minder oog voor de ver­ koopbaarheid gemaakt? Voor de nieuwsgaring zouden de Kamerzittingen als nieuwsbron aan betekenis hebben ingeboet. Hiermee geconfronteerd antwoordt De Bok, dat hij veel meer gebruik is gaan maken van de wandelgangen, 'want wat in de Kamer komt is toch vaak voorgekookt. Kijk eens naar de perstribune in de Kamer, daar zit24) ten veel minder journalisten dan vroeger’ . Opnieuw een vraag: kende de parlementaire journalistiek van de jaren vijftig daarom al een 'wandelganger' in de persoon van H. Faas van het dagblad de Volkskrant? Een ander verschil tussen de jaren vijftig en nu betreft de grotere openbaar­ heid, hoewel het kabinetsberaad daarvan nog altijd uitgesloten is. De vrij­ dagse persconferentie dateert van 1969, toen P.S.J. de Jong minister-presi25) dent (1967-1971) was . Het systeem van persvoorlichting na de kabinetszittingen was tien jaar eerder nog ondenkbaar. Typerend voor de overheids­ voorlichting tot ongeveer 1966 was bovendien de uitgesproken individuele opstelling van de ministers en hun ministeries. Het draaide toen nog voor­ al om de eigen politieke verantwoordelijkheid van de bewindslieden. Het collectieve draagvlak van de ministerraad was veel smaller dan nu

26)

.

Anders dan op dit moment hoefden de Tweede Kamerleden zich niet te beijveren om zich via de televisie te profileren en daardoor meer kans te maken op­ nieuw op een verkiesbare plaats te komen. Binnen de fracties heerste vermoe­ delijk ook meer tucht en kreeg de drang tot onderlinge concurrentie minder kans door dominante fractieleiders. Fractievoorzitters hebben het overwicht dat Romme nog had, al lang verloren. De fractieleden zijn geëmancipeerd, maar hun bestaan is ook veel riskanter geworden".Dit schrijft J.J. Vis in het relativerende artikel 'Leden der Staten Generaal!

Het reilen en zeilen

van kleine zelfstandigen op het Binnenhof', verschenen in NRC Handelsblad van 28 september 1985. Door het ontbreken van zwevende kiezers toonden de verkiezingsuitslagen volgens Vis in de tijd van Romme 'minimale verschillen'. Wie eenmaal parlementariër was, kon het vele jaren blijven. Hij leefde in een beschermd milieu en als hij al concurrentie ondervond in de eigen frac­ tie, dan werd die concurrentie toch nooit van existentiële betekenis. Eveneens in NRC Handelsblad, in het nummer van 14 januari 1985, heeft dr.

- 65 -

G. Zoutendijk in een artikel, getiteld: 'Democratische controle in de kou', gewezen op de toegenomen pressie vanuit belangengroeperingen op de parle­ mentariërs.

Verlies van steun van die zijde zou leiden tot een verzwakking

van de politieke positie van de Kamerleden. In de jaren vijftig konden Kamerleden hun politieke boodschap nog niet via een veelbeluisterd radioprogramma op zaterdagmiddag den volke kond doen. 'In de Rooie Haan' van de Vara is sinds 1974 een programma waarvoor Kamer­ leden en ministers graag hun vrije tijd opofferen om 'nieuws' te vertellen, waarmee ze op maandag in de krant kunnen komen. Doordat andere omroeporga­ nisaties het voorbeeld van de Vara volgden steeg het aantal politieke radiorubrieken in het weekeinde tot zeven begin 1985. 'In de Rooie Haan' trok gemid­ deld 800.000 luisteraars en was daarmee de best beluisterde politieke radiorubriek. 'Kamerbreed' van de TROS, op ongeveer dezelfde tijd uitgezonden en volgens dezelfde formule geproduceerd, trok 300.000 a 350.000 luisteraars.

7. Het belang van de opiniëringsfunctie. Zonder dieper in te gaan op de maatschappelijke functies van massamedia in het algemeen en van dagbladen in het bijzonder moeten ze in het kader van deze bijdrage toch op zijn minst opgesomd en toegelicht worden. Als werk­ definitie van 'mediumfunctie' kies ik de omschrijving die Van Cuilenburg en Noomen hebben gegeven in hun recente inleiding in de communicatiewetenschap Hun omschrijving luidt: de verrichting van een medium in termen van het (po­ tentiële) gevolg voor de samenleving of delen daarvan. Vanuit de invalshoeken 'media en democratie' en 'media en pluriformiteit' maken de genoemde auteurs een indeling van mediaverrichtingen naar informa28) tie, opiniëring, expressie en kritiek. In een overzicht zien de media­ functies gezien vanuit de aanbodszijde en vanuit de publiekszijde er als volgt uit: O v e r z ic h t van m e d ia -fu n c ties functie

in fo r m a t ie - fu n c t ie

a a n b o d s z ij d e :

p u b lie k s z i jd e :

m e d iu m v e r r ic h t in g

( p o t e n t ie e l) gevolg

h et in fo r m e re n

g e ï n f o r m e e r d ra ke n ( k e n n is n a m e )

op in ië r i n g s fu n c ti e

liet o p in ië r e n / c o m m e n -

m e n in g s v o rm in g

taar c x p re ssie - fu n c rie

kriuek-functie

h e t t o t - u it d r u k k in g -

g e ï n f o r m e e r d ra ke n

b re n g e n

( k e n n is n a m e )

h et k ritisere n

kritiek verw erken, aan­ trek ken

27)

.

- 66 -

Op politiek gebied worden aan de media taken toegeschreven, die liggen in de sfeer van de voortdurende informatievoorziening over en expressie van verschillende politieke opvattingen, wensen en ideeën. Van Cuilenburg en Noomen

29)

'De media',

aldus

, 'kunnen worden beschouwd als een intermediair

tussen enerzijds de politieke top en anderzijds de politieke basis van onze parlementaire democratie'. Tot die

'top' behoren niet alleen ministers, Ka­

merleden en partijleiders, maar allen die in het politieke proces regelma­ tig initiatieven ontplooien. De intermediaire rol van de media is daarbij drieërlei. In de eerste plaats vervullen de media één informatiefunctie, dat wil zeggen: zij informeren de burgers over het beleid, de beleidsvoornemens en de b e ­ leidsuitvoering door de overheid. Deze informatiestroom is vanuit de top naar de basis gericht. In de tweede plaats vervullen media een expressie-functie, dat wil zeggen: zij informeren de overheid over wat er onder de mensen leeft. Deze informa­ tiestroom gaat van de basis naar de top,

in tegenovergestelde richting dus.

Verwant aan de expressie-functie is de zogenaamde kritiek-functie. Met name in de politieke commentaren en achtergrondinformatie oefenen media kritiek uit op het beleid van de overheid leid tot stand komt

(de inhoud)

en op de wijze waarop dit b e ­

(de v o r m ) .

Van Cuilenburg en Noomen brengen de eerder genoemde opiniëringsfunctie van media niet in verband met de intermediaire rol tussen politieke top en p o ­ litieke basis. Als argument geven zij, dat de opiniëringsfunctie een sterke overlapping vertoont met de informatiefunctie. gang als volgt:

Ze verwoorden hun gedachten-

'Niet alleen sturen media de meningsvorming van burgers

door hun informatieverstrekking,

door hun nieuwsselectie

(agenda setting

maar daarnaast geldt dat het in de praktijk niet mogelijk is bij het publiek precies de grens tussen kennis- nemen van en meningsvorming over het nieuws precies aan te geven.

Sterk verwant is de opiniëringsfunctie ook met de ex­

pressie- en de kritiek-functie: waar opiniëring overgaat in expressie en kritiek is praktisch gezien niet precies te bepalen'

31) .

Mijns inziens gaan de auteurs voorbij aan het feit dat in kranten, in die van dertig jaar geleden, politieke prenten,

zeker

opiniërende rubrieken, met inbegrip van

(nog) heel goed te onderscheiden zijn van berichtgeving.

In de journalistieke beroepsethos van de jaren vijftig was het maken van een dergelijk

onderscheid veel sterker verankerd dan nu het geval is. Uitzon­

deringen waren er wel, maar die vallen dan ook gemakkelijk op. Bovendien is in de berichtgeving eerder een gelijkvormigheid ingeslopen dan in de als

),

- 67 -

opinievormend bedoelde rubrieken van de krant. Men denke in dit verband aan de nieuwsvoorziening door het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP)

32)

.

Als in de berichtgeving speculaties opduiken, is dit vaak terug te voeren op een gebrek aan openheid van de kant van de overheid. Veel meer dan thans het geval is, werden speculatieve mededelingen ingeleid met stereotiepe en voor de lezers als waarschuwingssignalen bedoelde zinsdelen als 'naar in politieke kringen verluidt', en 'politieke zegslieden laten weten'. De fotojournalistiek was in het eerste decennium na de Tweede Wereldoorlog nog zo zwak ontwikkeld, dat manipulatieve beïnvloeding van de krantenlezers door middel van persfoto's eerder een grote uitzondering dan regel was. Van fotograferen in 's lands vergaderzaal aan het Binnenhof was in de jaren vijf­ tig nog geen sprake, hoewel wel eens stiekem een met telelens genomen foto vanaf de perstribune werd gemaakt

. Men vergelijke dit met de foto's van

een bijna lege vergaderzaal van de Tweede Kamer, die Vincent Mentzel voor NRC Handelsblad maakt.

8. De kwaliteit van de berichtgeving. De berichtgeving zou in het kader van een nader onderzoek getoetst kunnen worden op zorgvuldigheid van de weergave. De Stenografische Dienst der Staten-Generaal heeft parlementsstenografen in dienst. Zij vervaardigen het geredigeerde woordelijke verslag (de Handelingen) van de vergaderingen van beide Kamers en van de uitgebreide commissievergaderingen. Anders dan de parlementsstenografen vatten parlementsredacteuren van kran­ ten samen, parafraseren en 'vertalen' ze wat politieke actoren hebben ge­ zegd. Soms geven ze in de vorm van citaten letterlijk weer wat iemand in een debat heeft opgemerkt, maar dit blijft zeer beperkt. - In de vooroor­ logse parlementaire journalistiek was er sprake van een andere praktijk: toen had het Kamerverslag van de meeste dagbladen nog een sterk documentair karakter.

-Vergelijking van wat kranten schrijven dat actoren hebben ge­

zegd en van wat ze blijkens de Handelingen hebben gezegd, kan '(on-)zorg­ vuldige weergave' aan het licht brengen. O. Scholten heeft in zijn disseratie over krant en democratie

34)

tien lan­

delijke dagbladen op volledigheid/objectiviteit onderzocht. Uitgangspunt vormde wat Kamerleden en ministers in eerste termijn hebben ingebracht tij­ dens de algemene politieke en financiële beschouwingen over de Rijksbegro­ ting 1979 inzake het sociaal- en financieel-economisch beleid, zoals door het kabinet voorgesteld in de nota 'Bestek '81' en in de begroting voor 1979. Wat 'zorgvuldigheid' betreft, bleken het Algemeen Dagblad, De Waarheid, de

- 68 -

Volkskrant en De Telegraaf de minst zorgvuldige kranten te zijn. De andere onderzochte dagbladen ontlopen elkaar nauwelijks wat de zorgvuldigheid van de weergave betreft. De twee kleine protestants-christelijke dagbladen Re­ formatorisch Dagblad en Nederlands Dagblad voeren de zorgvuldigheidsindex •*.. ■ aan 35) . m• positieve zin De door Scholten onderzochte dimensie 'volledigheid/objectiviteit' heeft betrekking op de berichtgeving, dus op de informatiefunctie van dagbladen. Commentaren en achtergrondinformatie vielen buiten de beoordeling. Bericht­ geving over kabinetscrises en kabinetsformaties kan niet op zorgvuldigheid van de weergave onderzocht worden, omdat over deze situaties c.q. activitei­ ten geen extra-mediaal vergelijkingsmateriaal in de vorm van Handelingen beschikbaar zijn. Dit geldt trouwens voor een groot scala aan activiteiten van parlementariërs buiten de sfeer van de openbare vergaderingen, van be­ langengroepen, van actiegroepen, van politieke partijen en dergelijke. In hoeverre van de kant van het kabinet, door fracties in de Tweede Kamer, door individuele Kamerleden en door politieke partijen in de jaren vijftig mondeling en schriftelijk informatie aan de parlementaire journalisten is verschaft, valt niet meer te reconstrueren. Enerzijds was er minder open­ heid (als recht op informatie), anderzijds bestonden er nauwe banden tussen bepaalde fractieleiders en bepaalde kranten. Deze overweging, in combinatie met de hierboven beklemtoonde opinievormende pretentie van dagbladen, pleit voor het inperken van het onderzoek tot het uitdrukkelijk als opiniërend bedoelde deel van de krant. Desalniettemin kan steekproefgewijs worden vast­ gesteld, of opinies in de berichtgeving opduiken.

9. Keuze voor kabinetscrises en -formaties. Wie de parlementaire geschiedenis bestudeert, stoot op feiten en gebeurte­ nissen die als het ware een eigen leven zijn gaan leiden, omdat ze in de beoordeling van (parlementaire) historici - achteraf - belangrijk geacht worden. Contemporaine waarnemers, onder wie parlementaire journalisten, kunnen een andere inschatting hebben gemaakt

. Dit is niet het geval

met kabinetscrises, verkiezingen voor de Tweede Kamer en kabinetsformaties, waaraan zowel door de journalistiek (contemporain) als door de parlemen­ taire geschiedschrijving posterieur veel aandacht wordt besteed. Dergelijke gebeurtenissen blijken bestand te zijn tegen de tand des tijds. Een gevolg is wel, dat handboeken voor parlementaire geschiedenis meestal een 'evenementiële' indruk maken, hetgeen haaks staat op het recentere streven van de beoefenaren van allerlei

subdisciplines van de geschiedwetenschap om

- 69 -

historische processen en structurele ontwikkelingen te belichten - be37) schrijvend én interpreterend . Ook ligt, zo mag men veronderstellen, in leggers van kranten méér informatie voor de parlementaire geschiedenis verborgen dan de politieke prenten die - uit de context van de krant gerukt al te gretig gebruikt worden om het verhaal van de parlementaire geschied­ schrijver te illustreren. Zou de parlementaire journalistiek van een bepaal­ de periode in het verleden de huidige parlementaire historicus niets of nauwelijks iets te bieden hebben als aanvullende bron, dan is dit op zich al een belangrijke vaststelling, zij het ook een teleurstelling voor pershistorici. Uiteindelijk rijst de essentiële vraag, wat de politieke jour­ nalistiek heeft betekend voor de politieke cultuur, ja zelfs voor de demo­ cratie in bijvoorbeeld de jaren vijftig. Heeft deze vanouds als zo wezen­ lijk voor de democratie bejubelde vorm van journalistiek negatief, positief of neutraal uitgewerkt op het politieke klimaat? Deze vraag is nog nooit met betrekking tot het verleden beantwoord en misschien ook niet gesteld.

De jaren tussen 1946 en 1958 vormen een periode waarin de PvdA onafgebroken

in de regering heeft gezeten, waardoor het beeld van de pacificatiedemocratie met zijn gelijkwaardige partners zo sterk is bepaald. Kranten werden gedwongen een standpunt in te nemen ten aanzien van de samenwerking tussen katholieken (KVP) en socialisten (PvdA), een coöperatie die in het voor3°) oorlogse Nederland niet voor de hand had gelegen . Bijzondere omstandig­ heden brachten en hielden beide politieke partijen bijeen en dezelfde om­ standigheden leverden steeds weer nieuwe discussiestof voor de politieke journalistiek die dus waakzaam en op haar hoede bleef, zo mag men bij wijze van hypothese veronderstellen. Er is ten slotte ook nog een meer pragmatische reden om het onderzoek naar de politieke journalistiek voorshands toe te spitsen op het 'Drees-tijdperk1. Het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis heeft een onderzoekprogramma waarin de beschrijving en analyse van de naoorlogse kabinetten in Nederland centraal staat. Dit biedt de mogelijkheid tot een flankerende studie naar de wijze waarop de (landelijke) dagbladpers haar opiniëringsfunctie op voor deze kabinetten kritische momenten heeft vervuld. Parlementair-historisch en communicatiehistorisch onderzoek kunnen zo op elkaar aansluiten.

Nijmegen, 11 november 1985.

- 70 -

NOTEN.

1. Uitgegeven door H.E. Stenfert Kroese N.V. in Leiden. 2. A. Kaiser, Haagse journalistiek. Een empirische studie naar de relatie tussen journalisten en parlementariërs, Amsterdam 1985. 3. Idem, p. 15. 4. Idem, pp. 20-40. 5. Deze kritiek betreft uitsluitend het historische gedeelte van het proef­ schrift van mevr. Kaiser. Zie in dit verband mijn besprekingsartikel: In Amsterdams proefschrift: Haagse journalistiek belicht, in: De Dagblad­ pers, 38/1985, nr. 11 (ter perse). 6. Kaiser, a.w., p. 17. 7. Uitgegeven door Samsom H.D. Tjeenk Willink in Alphen aan den Rijn. 8. Dit laatste wordt voorgesteld in het niet ondertekende artikel 'Parlement is niet tot effectieve controle in staat', verschenen op de opiniepagina van NRC Handelsblad van 24 december 1984. De afleveringen van Beleid Be­ schouwd, de knipselkrant van de Rijksvoorlichtingsdienst, van eind 1984 en van 1985 getuigen van de plotseling toegenomen aandacht voor het Bin­ nenhof. 9. M.P.C.M. van Schendelen, Het nieuwe VVD-denken over de Tweede Kamer, in: Intermediair, 21/1985, nr. 19 van 10 mei 1985, pp. 35, 37 en 39, hier p. 35. 10. Idem, p. 39. 11. S. Faber, De steun voor ons politieke stelsel ebt weg, in: NRC Handels­ blad, opiniepagina van 12 januari 1985. Zie voor een kritische bespreking van de meest relevante nieuwe en oudere literatuur over de verzuiling het overzichtsartikel van J.Th.J. van den Berg, Socialisme, verzuiling en ont­ wikkeling, in: Socialisme en Democratie, 42/1985, nr. 5, pp. 164-169. 12. Vgl. J. Katus en W.F. Volmer (red.), Ontwikkelingslijnen van de overheids­ voorlichting, Muiderberg 1985, alsmede J. Hemels, De tijdgeest: spook of toverfee in de overheidsvoorlichting?, in: J. Katus en L.C. Beets (red.), Actuele vraagstukken van de overheidsvoorlichting, Muiderberg 1985 (ter perse). 13. Aldus Thorbecke tijdens de zitting van de Tweede Kamer van 27 april 1858 tijdens een discussie over de afschaffing van het dagbladzegel ('Dit regt is eene belasting op het schrijven en het lezen', zei hij bij dezelfde gelegenheid). Geciteerd in: J.M.H.J. Hemels, Op de bres voor de pers. De strijd voor de klassieke persvrijheid. Assen 1969, p. 51.

- 71 -

14. Zie voor het verslag van de uitreiking: FHvP (Frans Hoynck van Papendrecht), 'Schrijven over Binnenhof géén gezelschapsspel', in: De Jour­ nalist, 36/1985, nr. 12 van 15 juli 1985, p. 8. 15. J.J. van Cuilenburg, Lezer, krant en politiek. Een empirische studie naar Nederlandse dagbladen en hun lezers, Amsterdam 1977; G.W. Noomen, Beweren en motiveren. Een onderzoek naar de stelligheid van meningen bij kranten en lezers, Amsterdam 1977, alsmede o. Scholten, Krant en de­ mocratie. Een studie naar politieke informatie in landelijke dagbladen, Amsterdam 1982. 16. Dit blijkt uit een naschrift bij het interview van M. Josten en M. Mas­ tenbroek met M. de Bok,

in: Vrij Nederland

van 21 september 1985. Een

eerste resultaat van samenwerking tussen de Vrije Universiteit en de Universiteit van Amsterdam op het gebied van communicatiewetenschappelijk onderzoek biedt de volgende publikatie van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid: J.J. van Cuilenburg en D. McQuail, Media en pluri­ formiteit. Een beoordeling van de stand van zaken,

's-Gravenhage 1982

(= M8, 1982 in de serie 'Voorstudies en achtergronden mediabeleid' van de WRR). 17. Zie noot 2 en noot 15. 18. In 1984 hield de Vereniging voor Bestuurskunde een congres over de kwali­ teit van de politieke besluitvorming, waarbij de positie van de Tweede Kamer in dit besluitvormingsproces diepgaand aan de orde kwam. Omdat de Tweede Kamer als gevolg van het beginsel van de openbaarheid in een gla­ zen huis werkt, had de parlementaire/politieke journalistiek een even grondige behandeling verdient. Vgl. de congresbundel: U. Rosenthal

(red.),

De kwaliteit van de politieke besluitvorming, Alphen aan den Rijn 1985.

19. H. Holzer, Politik in Massenmedien. - Zum Antagonismus von Presse- und Gewerbefreiheit,

in: R. Zoll

(Hrsg.), Manipulation der M einungsbildung.

Zum Problem hergestellter öffe n t l i c h k e i t , Opladen 1976^, pp. 68-108, hier

p. 76. 20. Geciteerd in: M.A.

(Marien A b r a h a m s e ) , S.F.: met naam en toenaam in de

krant, in: De Journalist,

36/1985, n r . 17 van 7 oktober 1985, p. 8.

Faber reageerde ook zelf op de berichtgeving in de pers en wel in zijn column in het weekblad De Tijd van 4 oktober 1985, p. 12. 21. In zijn artikel, Het leven van Jan de Quay. Een amateur in de politiek, in: De Tijd van 12 juli 1985, pp. 44-51, hier p. 51. Zie ook J.J. Lindner die in de Volkskrant van 6 juli 1985 schreef: de verkiezingen van 1961 bleef hij

'In een tv-debat voor

(De Quay) tegenover een briesende en

- 72 -

nerveus aan sigaretten zuigende Suurhoff fraai overeind als een toon­ beeld van milde, relativerende wijsheid'. Aldus een zin in dit herd e n ­ kingsartikel .

22. Zie hierover het in noot 16 genoemde interview. 23. Idem. 24. Idem. 25. Zie voor het ontstaan van de toelichting voor de pers na afloop van de kabinetsvergaderingen M. de Bok en W. Breedveld, Over de breedgewelfde borst waaraan alle premiers konden uithuilen, in: Van de hoed en de rand. Een afscheidsbundel voor Gijs van der Wiel, Den Haag 1983, pp. 89-100, speciaal 91-93. Een jaartal wordt overigens niet genoemd. 26. Aldus H. Hansen, De man van twee koninginnen en vijf premiers, in: de Volkskrant, bijlage Het Vervolg, van 5 maart 1983. 27. J.J. van Cuilenburg en G.W. Noomen, Communicatiewetenschap, Muiderberg 1984, p. 176-180. Zie voor een uitgebreidere behandeling van functies van massacommunicatie in het algemeen J. Hemels, Massamedia als medespe­ lers. Toegang tot het studieveld van de massacommunicatie, Utrecht/Antwer­ pen

1982, pp. 95-128.

28. Ontleend aan Van Cuilenburg en Noomen, a . w . , p. 178. 29. Idem, p. 179. 30. Hiermee wordt bedoeld, dat media in belangrijke mate de gespreksonderwer­ pen kunnen bepalen door aan iets wel of geen aandacht te schenken. 31. Van Cuilenburg en Noomen, p. 180. 32. Vgl. J.A. Baggerman en J.M.H.J. Hemels, Verzorgd door het ANP. Vijftig jaar nieuwsvoorziening, Utrecht/Antwerpen 1985. 33. Zie in dit verband het interview van U. den Tex met fotograaf Dolf Kruger, verschenen in bijvoegsel nr. 41 bij Vrij Nederland van 12 oktober 1985, pp. 26-35, speciaal p.

35.

34. Scholten, a.w. (zie noot 15). 35. Idem, pp. 153-203; de zorgvuldigheidsindex staat op p. 193. 36. Vgl. J. Hemels, Informatie uit krantenleggers. Stand van het pershistorisch onderzoek, in: Intermediair, 11/1975, nr. 25 van 20 juni 1975, pp. 31, 33 en 35. 37. De indeling naar kabinetten is in dit verband tekenend. Vgl. bijvoorbeeld P.J. Oud, Honderd jaren. Een eeuw van staatkundige vormgeving in Neder­ land 1840-1940. Bewerkt en voor de periode na 1940 aangevuld door dr. J.

7 Bosmans, Assen 1979 . 38. Vgl. H. Daudt, De ontwikkeling van de politieke machtsverhoudingen in Nederland sinds 1945, in: H.B.G. Casimir, A.K. Constandse, H. Daudt e.a., Nederland na 1945. Beschouwingen over ontwikkeling en beleid, Deventer 1980. pp. 178-197.

- 73 -

Meerjarig Onderzoeksprogram van het C.P.G. (1985-1988),.

door: dr. P.F. Maas

Alvorens tot een gedetailleerd onderzoeksprogram voor 1985 en tot een globaal program voor de jaren 1985-1988 te komen, is het nodig enig inzicht te ver­ schaffen in ontstaan, doelstelling, belang, methodiek, problematiek, onderzoek­ materiaal en landelijk onderzoekskader van het C.P.G..

1 Ontstaan, structuur en personele bezetting van het C.P.G.. In het voorstel van de sectie Staats- en Bestuursrecht voor de vergadering van de Faculteitsraad van 14 april 1970 werd de wens uitgesproken oir. een wetenschap­ pelijk medewerker met historische belangstelling c.q. opleiding aan te trekken voor de bewerking van het materiaal voor een parlementaire geschiedenis van Nederland sedert 1945, waar prof. Duynstee al eerder aan begonnen was. De Facul­ teitsraad bewilligde in het verzoek en met ingang van 1 oktober 1970 werd Drs. J.L.J. Bosmans voor deze taak benoemd. Hij startte met de bestudering van de parlementaire geschiedenis van het tijdvak van het kabinet Schermerhorr.-Drees 1945-1946. Gezien de ontsluitingstermijn van 25 jaar voor de notulen van de Ministerraad en zijn onderraden en ter vermijding van een onoverbrugbare achter­ stand in het onderzoekswerk, werd het wenselijk geacht een tweede medewerker aan te trekken voor de bestudering van het tijdvak van het kabinet Beel 1946-1948. Door de wetenschappelijke leiding van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis van Nederland van na de Tweede Wereldoorlog -zoals de officiële naam luidt, door de Faculteitsraad op 16 februari 1971 vastgesteld - werd daarom begin 1971 een subsidieaanvrage

opgesteld, gericht aan Z.W.O. en met het verzoek middelen

ter beschikking te stellen voor een medewerk(st)er, enkele student-assistenten en bijkomende reis- en onderzoekskosten. Z.W.O. liet weten, dat in geval van sub­ sidiëring

de Faculteit de verplichting moest aangaan om in 1975 alle kosten voor

deze plaats geheel voor haar rekening te nemen. De Faculteitsraad bekrachtigde 30 juni 1971 de aanvaarding van de aangeboden subsidie, inclusief de gestelde overnamevoorwaarde. Met ingang van 16 september 1971 begon Drs. Bogaarts zijn arbeid aan de parlementaire geschiedenis van het kabinet-Beel I. Overigens had Z.W.O. aan de subsidiëring ook nog de voorwaarde verbonden dat een landelijke coördinatie van het onderzoek naar de parlementaire geschiedenis tot stand zou komen, waaruit de Coördinatiecommissie voor de parlementaire geschiedschrijving in Nederland voortkwam.

- 74 -

In 1977 bereikte het C.P.G, de personele sterkte, zoals deze in de meerjaren­ planning van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid was vastgelegd: twee seniorraedewerkers (historici) en twee juniormedewerkers (jurist-econoom). Inmiddels was dr. Bosmans, kort voor het verschijnen van het door hem en prof. Duynstee geschreven deel I (Het kabinet Schermerhorn-Drees), eind 1976 vertrokken naar de afdeling Geschiedenis van de K.U.. Hij werd opgevolgd door dr. P.F. Maas, die tevens belast werd met de dagelijkse leiding van het C.P.G.. In een vroeg stadium na zijn aanstelling stelde de dagelijkse leiding nota's op betreffende de vooruit­ zichten voor de volgende projecten (1948-1958), mede gebaseerd op de ervaringen van de eerste twee projecten ( 1945-1348). In een door externe deskundiaen getoetste nota (1979) constateerde hij dat alleen al de verwerking van het materiaal aan Handelingen en Notulen voor de periode 1948-1951 circa 5100 werkdagen zou vergen, hetgeen neerkwam op ongeveer 22 mensjaren. Let wel, Handelingen en Notulen voor zover relevant voor de zorgvuldig geselecteerde onderwerpen, dus geen volledige en integrale verwerking van alle Handelingen en Notulen. De dagelijkse leiding con­ cludeerde dat met de beschikbare personele bezetting voltooiing van de volgende projecten te lang op zich zou laten wachten. Zij adviseerde te streven naar een team van tenminste zeven wetenschappers plus adequate administratieve ondersteuning, zodat specialisatie kon worden bereikt. Vier vaste medewerkers zouden, bijgestaan door een of meer juniormedewerkers een sector van het overheidsbeleid voor hun rekening moeten nemen, bijvoorbeeld de sector Financiën, Economische Zaken en Sociale Zaken, de sector Algemene Zaken, Grondwetswijzigingen, Justitie, Binnen­ landse Zaken etc.. De verdeling der departementen over de teamleden hangt uiter­ aard mede af van de omvang van de sectoren en de kwaliteiten van de uitvoerder(s).

Zou uitbreiding van het team onmogelijk zijn, dan lag liquidatie of wijziging van de doelstellingen van het C.P.G. voor de hand. Beide alternatieven zijn sedert 1979 afwisselend door de Faculteit overwogen. De facto koos het C.P.G. in goed overleg met de toenmalige decaan, pref. van der Grinten, voor het ver­ zorgen van publicaties over de naoorlogse parlementaire geschiedenis, die wel­ iswaar alle direct of indirect het Drees-project ondersteunen, maar primair ten doel hadden het bestaansrecht van het C.P.G. ook landelijk te bewijzen. De wetenschappelijke leiding en het Faculteitsbestuur namen de conclusies over en het C.P.G. kreeg de machtiging om naar additionele financiering van het C.P.G. te gaan zoeken. De Faculteit was in een oeriode van krimpende middelen uiteraard niet in staat om zelf de voorgestelde uitbreiding van het C.P.G. te financieren. Prof. Duynstee en de wetenschappelijke leiding hebben vervolgens contacten ge­ legd met de minister-president, de ministers van Binnenlandse Zaken, Onderwijs en Wetenschapsbeleid, met de voorzitter van de Tweede Kamer en met een aantal wetenschappelijk geinteresseerden.

- 75 -

De poging om additionele middelen voor het C.P.G. te verwerven is ondersteund door de Faculteit en door het College van Bestuur, terwijl ook de Raad van Advies van het C.P.G. de plannen goedkeurde en alle medewerking verleende. Consultaties door het ministerie van O. enW. resulteerden in 1982 tot positieve
per jaar beschikbaar te stellen voor het C.P.G.. Al eerder had

Wetenschapsbeleid een "voorschot" van fl. 200.000,—

vrijgemaakt, waardoor er twee

nieuw medewerkers aangetrokken konden worden. De Faculteit deblokkeerde voor twee jaar één van beide junior-plaatsen. In afwachting van de ontwikkelingen rond en met het C.P.G. had het faculteitsbestuur eerder de vervulling van twee juniorvacatures geblokkeerd, welk besluit mede ingegeven was

door de aangekondigde

bezuinigingsoperaties. Het College van Bestuur van de K.U. verzekerde het voort­ bestaan van het C.P.G. door in 1983 de bezuinigingsaanslag op de Faculteit aan­ zienlijk te verminderen (fl. 300.000,— ) onder uitdrukkelijke verwijzing naar de bekostiging van het C.P.G..

- 76 -

Deze verwijzing was het gevolg van het standpunt van de Faculteit dat de voorgenomen bezuinigingen tot de liquidatie van het CPG zouden moeten leiden. Aan het

CPG

medewerkers

zijn momenteel verbonden: twee senior-medewerkers, twee junior­ betaald door O. en W., een gedetacheerde wetenschappelijk hoofd-

m e dL w o r k o r en

een part-time typiste.

De

voorstellen van de

K.U.N.

gaan uit van

vier va^te senior-medewerkers, drie junior-plaatsen en 1,5 administratieve kracht.

De

Faculteit verplichtte zich om twee senior-, een junior- en 1,5 admini­

stratieve medewerk(st)ers voor haar rekening te nemen. Het aanvankelijke voor­ behoud met het oog op komende bezuinigingen is door de eerder genoemde reductie van de 30% aanslag door het C.v.B, vervallen.

2. Algemene doelstelling. Het CPG beoogt het vervolg te verzorgen op de beschrijving van de parlementaire geschiedenis van Nederland van de hand van W.J. van Welderen Rengers (Schets eener

parlementaire geschiedenis van Nederland) en P.J. Oud (Het Jongste Ver­

leden) zulks voorshands 1918. Per regeringsperiode - te beginnen met Schermerhorn-Drees 1945 - 1946, zullen met tussenpozen de delen verschijnen. Als deze opzet slaagt, dan is in Nederland een parlementaire geschiedenis vanaf 1849 voor handen, alhoewel de aanpak in de te onderscheiden perioden nogal verschilt. Hoewel in de oorlogsjaren het parle­ ment niet bijeenkwam en dus strikt genomen parlementaire geschiedschrijving over dit tijdvak onmogelijk is, zal men De Jong toch een plaats in deze reeks kunnen geven, omdat hij ook aandacht besteedt aan de activiteiten van de overheid (de Londense regering en de secretarissen-generaal in Nederland b.v.). Voor zover bekend is in geen ander land een parlementaire geschiedschrijving over een zo lange periode aanwezig. Het staat vast dat de werken van Van Welderen Rengers en Oud door met name juristen en historici, maar ook door ambtenaren, journalisten, studenten en een relatief breed publiek intensief en met vrucht gebruikt worden. Verder gaan op de ingeslagen weg is derhalve van belang voor onderwijs, weten­ schap en samenleving. Het eerste deel in de reeks vergde zes jaar arbeid. Dat deel bestreek slechts één jaar regeringsbeleid, waarin het parlement nog nauwe­ lijks functioneerde en waarover relatief veel literatuur bestond. De omvang van deel I mag illustratief heten voor de hoeveelheid werk, dat desondanks verzet moest worden. Naast andere oorzaken, laat de verschijning van deel II, het kabinet-Beel 1946-1948, op zich wachten doordat een overstelpende hoeveelheid materiaal bewerkt moest worden. Kon Bosmans volstaan met bijvoorbeeld 2 delen Handelingen, Bogaarts moest 18 delen doorploegen en voor de periode 1948-1952 liggen 50 delen Handelingen nog (goed)deels braak, waarna de omvang tot 1958 ieder jaar met 20% toeneemt.

- 77 -

De explosieve welvaartsgroei en dito toeneming van de overheidsbemoeiing na 1958 scheppen bijzondere problemen met betrekking tot de onderzoeksmethodiek en systematiek. Het CPG heeft er geen twijfel over laten bestaan dat zelfs met een 7-mansbezetting de achterstand niet ingelopen kan worden. 3^ Onderzoekmateriaal. a) Notulen Ministerraad en Onderraden. Voor ons onderzoek mogen wij gebruik maken van de Notulen van de Minister­ raad en de Onderraden, welke berusten in het Algemeen Rijksarchief in Den Haag. De Notulen van de Ministerraad geven in het kort de discussies weer die gevoerd zijn naar aanleiding van een bepaald aan de orde gesteld onderwerp. Bij de meeste onderwerpen - ontwerpen van wet, maatregelen van bestuur of nota's - vinden echter in het geheel geen gedachtenwisselingen plaats en worden alleen textuele opmerkingen gemaakt. Bij het toenemen van de overheidstaken, van de gecompliceerdheid van de aangesneden thema's en van de spanningen binnen het kabinet - gevolg van bijvoorbeeld de ontwikkelingen in het land zelf - worden de discussies echter uitvoeriger en nemen de Notulen in omvang toe. Door de geweldige groei van de wetgevende activiteit en de steeds meer over­ leg vergende Indië-zaak was de omvang van de Notulen voor de periode-Beel ten opzichte van het kabinet Schermerhorn-Drees reeds verviervoudigd. In de periode 1948-1952 zet deze stijgende lijn zich voort, mede vanwege het toenemende overleg over financieel-economische onderwerpen, de inter­ nationale spanningen en de crisis-Stikker in 1951. Van de Onderraden van de Ministerraad, waarvan de Notulen door ons eveneens bestudeerd worden, is met name de Raad voor Economische Aangelegenheden van belang. Voor het onderzoek is het interessant te weten of een bepaald wetsontwerp, dat in de Kamer aan de orde wordt gesteld, vooraf in de Ministerraad of een Onderraad tot bepaalde discussies heeft gevoerd. Of, om de Indië-kwestie te nemen, hoe men tot bepaalde besluiten of instructies is geraakt. De onderzoekers nemen alleen de vermelding van de discussies over. Van hamerstukken, mededelingen en zaken die personen betreffen, alsmede de textuele discussies worden in de meeste qevallen geen aantekeningen gemaakt. Het is onmogelijk een overzicht te geven van de gehele wetgevende arbeid, te beginnen bij de departementsambtenaar tot de afkondiging met alle daartussen liggende textuele wijzigingen, verschuivingen en dergelijke. Hoewel wij theoretisch de beschikking hebben over de bijlagen bij de agenda van de verschillende Raden, zou het - afgezien van de wijze van opbergen, die zulks goeddeels verhoedt - fysiek niet ficheren en te gebruiken.

mogelijk zijn alle stukken te raadplegen, te

- 78 -

De Notulen geven, samengevat, soms een goede achtergrond bij een bepaald voorstel cf besluit. In de jaren die tot nu toe zijn onderzocht (1945-1951) was het, behoudens enkele onderwerpen, zeker geen opwindende lectuur en dienden de Notulen meer als besluitenlijst dan als bron. Dat een en ander mede afhankelijk is van de "hand" van de notulist, doet hopen voor de toekomst. De zekerheid dat om de paar jaren na de oorlog de Notulen in omvang bijna verdubbelen, doet dan weer vrezen dat alleen bij uitbreiding van de staf het materiaal onder controle te krijgen is. b) Handelingen der Staten-Generaal. Voornaamste bron voor het onderzoek blijven de Handelingen der Staten-Generaal. Dat deze tevens de omvangrijkste bron vormen wordt duidelijk als men bedenkt dat voor het tijdvak 1945-1946 circa 3000 pagina's - Verslag en Bijlagen bewerkt moesten worden en voor de periode 1946-1948 het dubbele. Voor de periode 1948-1952 ziet het Centrum zich geplaatst voor een totale hoeveelheid wetgeving waarvan de schriftelijke en mondelinge behandeling in de Staten-Generaal ruim 36.000 pagina's beslaan. Alle toelichtingen in het parlement recht te doen in het verhaal is een eerste richtlijn; de toch altijd beperkte omvang van het te schrijven boek een tweede. Tussen beide lijnen een qoede middenwea te vinden en toch de levendigheid van ae aebatten in de eerste en tweede vergaderzaal van het land te behouden is de zware opgave waarvoor de auteurs zich bij de bewerkinq van deze bron qesteld zien. Voor de meer technische aspecten van de wetgevende arbeid zal een ruim gebruik worden gemaakt van de voorhanden zijnde specialistische literatuur over de belangrijkste wetgeving. Ook bieden de jaarverslagen, die vanaf 1945 door sommige departementen zijn uitgebracht, vaak een uitstekende leidraad bij de beschrijving van de wetgeving.

c)

Dagbladen, weekbladen, periodieken. Het onderzoek strekt zich mede uit tot de grote landelijke dagbladen, enkele weekbladen, partij organen en andere periodieken. De bladen zullen worden door­ genomen op voor het onderzoek relevante artikelen. Het geheel wordt geficheerd en in kaartenbakken opgenomen. Van de belangrijkste stukken worden fotocopieën gemaakt, welke systematisch in een onderwerpmap worden opgeborgen, samen met aantekeningen van het overige materiaal. Voor een juist begrip van de jaren 1948-1952 is selectief gebruik van de dag- en weekbladen onontbeerlijk, zo wijst nu de praktijk van enkele jaren onderzoek wel uit.

- 79 -

Naast het feitenmateriaal dat betrekking heeft op de bestuurlijke en wetgevende arbeid van de Kabinetten en dat vooral ontleend wordt aan de Notulen van de Ministerraad en de Handelingen, bieden de kranten opinies van vooraanstaande politici over de politiek van rie dag en de politiek van hun partij, waarvan de kranten direct of indirect spreekbuis waren. De zogenaamde "Sterartikelen" van de politieke leider van de KVP en sedert juli 1946 in de Tweede Kamer fractie­ leider van die partij, Mr. C.P.M. Romme, in de Volkskrant zijn hiervan een treffend voorbeeld. Romme heeft, zoals hij enige jaren geleden nog in een TV-interview

onderstreepte (KRO 27-2-1972), nooit het plan gekoesterd om zijn

memoires te schrijven. Hij verwees ieder, die in zijn politiek denken en handelen van de na-oorlogse jaren geinteresseerd was, naar de talloze "columns" die hij gevuld heeft met zijn veelal moeilijk te ontwarren proza. Opiniërende artikelen van Bruins Slot of Schouten in Trouw, om een ander voor­ beeld te noemen,- geven de mening van de ARP over heel wat meer onderwerpen weer, dan alleen bij bestudering van de Handelingen naar voren zou zijn gekomen. Dc commentaren van het Vrije Volk en Het Parool, vaak in vehemente be­ woordingen, werpen meer licht op de gedachtenwereld van leidende kringen in en rond de P.v.d.A. dan hetgeen door deze partij in de Kamers naar voren werd gebracht; daar immers veroorzaakte de overweging regeringspartij te zijn (in eerste aanleg tot 1958) een matiging van standpunten. De NCR wordt eveneens door ons gebruikt vanwege de waardevolle beschouwingen over de (juridische aspecten bij) het parlementaire gebeuren aan het Binnenhof. Sommige onderwerpen zijn uitsluitend, indien men later verschenen literatuur buiten beschouwing laat, te vinden op de voorpagina's van de bladen. Zo verscheen begin 1950 in dag- en weekbladen een aantal artikelen van leidende KVP-politici als onderdeel van een belangwekkende discussie over het karakter van deze partij. Deze en andere gebeurtenissen, waarvan slechts middels een uitgebreid dag- en weekbladenonderzoek kennis kan worden genomen, werkten weer door op de partijpolitieke verhoudingen. De lijn in het onderzoek van de kranten is als volgt:

De Volkskrant

-

Romme, Andriessen

Het Vrije Volk

-

Van der Goes van Naters, Hofstra

Trouw

-

Bruins Slot, Schouten

Het Parool

-

Pieter 't Hoen (Goedhart), Van Heuven Goedhart.

Deze dagbladen worden systematisch bewerkt.

- 80 -

Daarnaast worden geraadpleegd:

De Maasbode

Stokman

De Tijd

Kerstens

Algemeen Handelsblad De Waarheid

De G r o o t , Baruch

Het Binnenhof

Kortenhorst.

Van de weekbladen, die voor het onderzoek van belang bleken, kunnen genoemd worden:

Vrij Nederland

Van Randwijk, Den Uyl, Schermerhorn, Vos

De Groene Amsterdammer-

vooral Samkalden over Indië

Elseviers Weekblad

Van Hamel over Indië.

De Linie Je Maintiendrai

Spreekbuis van de Nederlandse volksbeweging

Christofoor

Ten Hagen.

Van de periodieken zijn de belangrijkste: Socialisme en Democratie, Paraat, A.R.-Staatkunde, Katholiek Staatkundig Maandschrift, Economisch-Statistische Berichten, Nederlands Juristenblad en het Sociaal Maandblad Arbeid, De parlementaire rubrieken in Paraat en KSM bieden de mogelijkheid tot een snelle eerste oriëntatie op die onderwerpen, welke in de Staten-Generaal tot de meest belangwekkende discussies aanleiding gaven. Het kranten onderzoek zal voornamelijk worden verzorgd door student-assistenten. Voorzover de dag- en weekbladen niet voorhanden zijn in de Nijmeegse Universi­ teitsbibliotheek of het Katholiek Documentatie Centrum (KDC) zal dit onder­ zoek moeten worden verricht op de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.

d) Literatuur. Over de na-oorlogse geschiedenis van Nederland is nog weinig geschreven, behou­ dens dan over Indonesië. Slechts enkelen hebben hun memoires gepubliceerd (Stikker, Drees sr., Beyen, Algra, Van Mook, Bruins Slot, Jonkman, wiens tweede boekdeel over de na-oorlogse periode onlangs is verschenen), anderen hebben een poging daartoe gedaan (Tilanus sr., Vondeling, Luns, Schmelzer). Nog moeilijker wordt het om iets te weten te komen over de dramatis personae zelf.

Slechts enkelen hebben interviews

afgegeven en het vergt veel tijd deze

op te zoeken in de krantenfolianten op de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.

- 81 -

Veel werd gevonden ten tijde van de herdenking van de bevrijding in 1965 en 1970. Mensen als Beel, Burger, Romme, Schermerhorn, Gielen, Prins Bernhard lieten zich toen uit over de na-oorlogse Nederlandse situatie. In dit opzicht verschaft Vrij Nederland veel informatie; daarnaast mogen het Leidsch Dagblad, De Leeuwarder Courant en het Algemeen Handelsblad van mei 1970 niet onvermeld blijven. De monografieën beperken zich voornamelijk tot de Indië-kwestie en de Nieuw-Guineaaffaire (Smit, Duynstee), tot enige onder­ delen van de partijpolitieke geschiedenis (Ruitenbeek, Manning, Smeenk, De Jonge, Gortzak, Koejemans) en enkele sociaal-economische aspecten(De Jong Edz., Windmüller). Voor bepaalde facetten van de parlementaire geschiedenis kan men te rade gaan bij Hoek, Kortenhorst en Duynstee. Dat de recente geschiedenis van Nederland, zoals dat in het zelfbewuste Enge­ land gebeurt, heeft geleid tot discussies in de dag- en weekbladen, waardoor weer anderen zich verplicht voelen om via memoires hun visie op een tijdvak te geven of historici stimuleerden om deze jongste geschiedenis te penetreren, kan moeilijk gezegd worden. Gelukkig zijn er uitzonderingen, die door publicaties, interviews

of het

beschikbaar stellen van hun archivalia trachten het recente verleden van Nederland op het vlak van de politieke geschiedenis relief te geven en het gevoerde beleid achteraf te toetsen. Aldus wordt de contemporaine historicus in staat gesteld en gestimuleerd het object van zijn vorsingen goed te onder­ kennen, beeldvervalsing te voorkomen en geïnteresseerde tijdgenoten - ook van dat verleden - bij dit proces van overdenking te betrekken. Aldus kan ook in Nederland zoals in de Angelsaksische landen het recente verleden tot goede discussies voor een breed geinteresseerd publiek aanleiding geven en een literaire traditie doen wortelen.

e) Archieven en interviews. Raadpleging van departementale en persoonlijke archieven zal in een groot aantal gevallen onvermijdelijk zijn. Departementaal onderzoek kan inzicht ver­ schaffen in de aard en betekenis van regeringsdaden, terwijl de persoonsarchieven de interacties tussen politici en gevoerde politiek verhelderen. Nadrukkelijk streeft het CPG ernaar dit tijdrovende onderzoek tot het hoogst noodzakelijke te beperken. Diepteonderzoek geschiedt alleen dan als het primaire bronnen­ materiaal (Handelingen, pers) teveel vragen onbeantwoord laat. Prof. P.J. Oud beschikte bij het concipiëren van zijn oeuvre over een veel­ zijdige deskundigheid én ervaringsgegevens. De schriftelijke bronnen waarmee het CPG het moet doen, onthullen niet altijd de ware of beslissende beweeg­ redenen voor de handelswijze van verantwoordelijke politici of ambtenaren. Door intervieuws met tijdgenoten kan men deze alsnog op het spoor komen.

- 82 Maar goed voorbereide, op stukken gebaseerde,interviews

vragen veel tijd,

temeer daar de resultaten vaak aan en bij andere tijdgenoten getoetst moeten worden. Het CPG nam reeds een aantal interviews

af, o.m. met Gielen,

Rutten, Anak Agung, Drees en Lieftinck. Helaas wreekt de onderzoek-achterstand zich in die zin dat vele hoofdrolspelers uit de periode 1948-1958 inmiddels overleden zijn. Vooralsnog heeft het CPG besloten de interviews vooruit te schuiven met oog op vruchtbaarheid en te hanteren als sluitstuk van het onderzoek.

4

Selectie.

In een verslag van het C.P.G. van augustus 1973 werden de doelstellingen van het C.P.G. als volgt geformuleerd: "Wij beogen het vervolg op de beschrijving van de parlementaire geschiedenis

van Nederland.... Per regeringsperiode - te beginnen met Schermerhorn-Drees 1945-1946 - zullen met tussenpozen de delen verschijnen... Meer dan Van Welderen Rengers en Oud hebben gedaan, zullen wij aandacht besteden aan die factoren, die invloed hebben uitgeoefend op de besluitvorming binnen het parlement, wij zullen ons niet beperken tot de parlementaire geschiedschrijving in engere zin, d.w.z. de beschrijving van de geschiedenissen in het parlement op grond van de Handelingen der Staten Generaal alleen. Ofschoon de bewerking van de Handelingen der Staten-Generaal centraal blijft staan, zal tevens behandeld worden, hetgeen zich blijkens

krantenverslagen, publikaties,

meetings en c ommuniqué's voordeed bij de politieke partijen, het georganiseerde bedrijfsleven en andere relevante sectoren. Het ligt echter geenszins in onze bedoeling om een doorlichting te geven van de gehele samenleving.

Slechts die maatschappelijke ontwikkelingen krijgen de aan­

dacht, waarvan de weerslag in het parlement duidelijk is aan te t o n e n ....... Destijds stond het C.P.G. het schrijven van handboeken voor ogen, waarin vrij uitputtend verslag gedaan zou worden van de wording van de wetten, de politieke verwikkelingen, de interactie tussen politiek en samenleving, partijpolitieke en maatschappelijke ontwikkeling en structuren, de publieke discussies en de samenhang tussen al deze verschijnselen onderling. Deze pretentieuze opzet bleek al snel alleen operationeel voor het eerste deel. De ervaringen met het tweede leerden dat forse selectie noodzakelijk was, wil het geheel in één boekwerk van maximaal 700 pagina's bijeengebracht kunnen worden. De omvang van het onder­ zoekmateriaal voor het derde deel

(het kabinet-Drees - Van Schaik) kwadrateerde

de selectieproblematiek, waaraan in een vroeg stadium veel aandacht besteed is en waarvan de interimrapportage van 1979 de weerslag bevat.

- 83 -

Als selectiecriteria hanteerde het CPG-team: 1q De politieke relevantie. De geselecteerde onderwerpen vormden voor regering cn parlement reden tot het politieke profileren van standpunten o.m. van­ uit hun maatschappijvisies. 11e De structurele relevantie. Wetgeving, nota's, discussies moeten van in­ grijpende betekenins zijn geweest voor structuur en functioneren van onze samenleving. je De tijdgeest. Voor het betreffende tijdvak karakteristieke ontwikkelingen, gedragingen en opvattingen dienen vastgelegd te worden. Daaronder valt ook de noodzaak het verschillende karakter van de opeenvolgende kabinetten zichtbaar te maken, hetgeen de beschrijving per kabinetsperiode recht­ vaardigt . £e Thematische groepering. In de periode 1948-1951 komen een drietal thema's sterk op de voorgrond: het doorzettend sociaal-economisch herstel, de liquidatie van Nederlands-Indië en de integratie van Nederland in Europees - en Wereldverband. Bij wijze van rest-thema wordt daar nog een deel Wet­ geving en Bestuur aan toegevoegd voor onderwerpen, die zich niet of moei­ lijk lenen voor behandeling in het kader van de eerder genoemde thema's. Derhalve zal het derde deel in vier onderdelen uiteen vallen en aan­ zienlijk minder dan de voorafgaande delen "departementaal" ingericht worden. De departementale benadering bemoeilijkt het zichtbaar maken van samen­ hangen én zou tot een soort catalogus c.q. inventarisatie van de diverse sub-onderwerpen voeren. Een

soort Schuurman-Jordans dus.

5e De continuïteit. In voorafgaande delen aan de orde gestelde thema's moeten in beginsel in de tijd verder behandeld worden. 6e De beperkingen in tijd, mankracht en aanvaardbare omvang van het beoogde deel (max. 700 pag.).

- 84 -

Met behulp van Parlement en Kiezer, Keesings Historisch Archief, Volkskrant, Troonredes, regeringsverklaringen, formatieaccoorden en partijprogram's , de Notulen van de Ministerraad en de Algemene Beschouwingenftoetste het C.P.G.team het onderzoekmateriaal aan de selectiecriteria, hetgeen resulteerde in een voorlopige lijst van onderwerpen, die in ieder geval nader onderzocht moeten worden. In een zo vroeg mogelijk stadium wordt besloten of het betreffende onder­ werp voldoende relevantie bezit voor opneming in het totaal verhaal. Onderwerpsgewijs worden dossiers gevormd met daarin minimaal excerpten van de behandeling in kabinet en parlement, perspublicaties terzake, relevante (vak)literatuur, relatie van het onderwerp met partijprograms en regeringsbeleid, en uitmondend in een zgn. werktekst, dat is een geintegreerde samenvatting van de onderzoeks­ resultaten. Ook van de actores worden dossiers aangelegd. Pas als het onderzoek in de volledige breedte is afgesloten, kan tot een defi­ nitieve selectie en thematische yroepering besloten worden, welke dan stellig vele onderzoeksresultaten ongebruikt laten. Deze zullen evenwel

hun weg vinden

naar flankerende publicaties,zoals de jaarlijkse bundel "Politieke Opstellen". Ten

einde de voortgang van het onderzoek zoveel mogelijk onafhankelijk te

maken van de toevallige uitvoerder, worden de dossiers voorzien van relatief veel basismateriaal, zodat het werk door een opvolger overgenomen kan worden. Het verleden leerde dat ziekte of verloop zeer bezwaarlijk kan zijn als de betrokken medewerk(st)er teveel in het hoofd en te weinig in dossiers opsloeg.

5

Methodiek. Het C.P.G.-team was, is en blijft ook in de toekomst interdisciplinair samenge­ steld. Naast historici maakten steeds juristen deel uit van de staf en sedert 1976 ook een econoom. Bekend mag verondersteld worden dat interdisciplinaire samen­ werking naast voordelen ook bijzondere problemen oproept. Dat geldt a fortiori indien van juristen of economen een bijdrage verwacht wordt aan onderzoek en studies van overwegend historische aard. De ervaringen met de eerste twee projecten leerden dat het gevaar bestaat van zeer uiteenlopende benaderingen van de verschillende overheidssectoren door de naar discipline onderscheiden medewerk(st)ers. Aangezien het C.P.G. primair geschiedschrijving beoogd, zal van de verantwoordelijke auteur/redacteur verlangd worden dat hij zorg draagt voor voldoende consistentie in onderzoek en beschrijving. Hij kan dat bereiken door de hoofdlijnen te bepalen na zich vergewist te hebben van elementair riaal zoals Algemene Beschouwingen, Notulen Ministerraad etc..

basis-mate-

- 85 -

Voorts zal hij zich moeten verdiepen in de relevante literatuur, niet alleen over de meer algemene, maar ook over de specifieke onderwerpen, zodat hij bij machte is het historisch moment in het

(parlementair)

gebeuren aan te geven.

Zoals boven medegedeeld zal naar een chronologisch-thematische indeling van onderzoek en beschrijving gestreefd worden.

h

Bela n g . Het onderzoek van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis is er op gericht n a ­ slagwerken van wetenschappelijk verantwoord gehalte op te leveren voor velerlei disciplines. Tegelijk moeten deze naslagwerken de beoefenaren van deze disciplines stimuleren tot aanvullend en gedetailleerd onderzoek, door bijvoorbeeld inten­ sievere raadpleging van archiefmateriaal.

Hoofdzaak blijft dat de serie over de

Parlementaire Geschiedenis van Nederland de vrijwel ontoegankelijke parlementaire gebeurtenissen ontsluit en voor de problemen, waarmede regeringen en kamers hebben geworsteld, belangstelling wekt. Dat hiermede tevens een groot maatschappelijk belang is gediend, zal elders worden onderstreept. Dat het hier genoemde weten­ schappelijk belang voor staatsrechtdeskundigen, historici, politicologen en sociologen en tal van andere disciplines en beroepen- b.v. journalisten - aan­ wezig is, bewijst de ontvangst van het deel I van deze Parlementaire Geschiedenis van Nederland

(Duynstee-Bosmans) bij deze disciplines, waar dat deel I wordt

gebruikt als handboek, naslagwerk en vertrekpunt voor verdere onderzoekswerkzaam­ heden. Dat kan ook worden afgemeten aan de frequentie, waarmede dat deel I reeds als vindplaats in veel publicaties op velerlei terrein wordt gehanteerd. Om echter aan de standaarden van handboek, naslagwerk en voorlopige synthese van gecompliceerde stof te kunnen blijven voldoen, zal het onvermijdelijk zijn de produktie van de Parlementaire Geschiedenis van Nederland aan een team van wetenschappelijke onderzoekers over te laten, teneinde de steeds omvangrijker wordende stof te bemeesteren.

Het wetenschappelijk belang is er groot

genoeg voor. Reeds bij de selectie van het materiaal voor deel I is er voor gekozen de maat­ schappelijke relevantie sterk te laten wegen.

In die zin dat: probleemstelling

en beschrijving moesten inzicht geven in de recente geschiedenis, waaruit het heden kan worden begrepen. Voor journalisten, politici, ambtenaren en in het algemeen voor maatschappelijk geïnteresseerden dient er met deze serie publi­ caties over de Parlementaire Geschiedenis van Nederland materiaal voor handen te komen, waaraan meer recente gebeurtenissen en ontwikkelingen getoetst kunnen worden of waarmede de wortels voor vele hedendaagse m a a t s c h a p p e l i jke-en politieke problemen worden bloot gelegd.

- 86 Juist in een democratie als die van Nederland

is het van groot belang, dat

er achteraf een discussie en verantwoording plaatsvindt

ten aanzien van het in

het verleden gevoerde beleid of in het algemeen ten aanzien van handelingen van publiek belang. Wordt de achterstand van de contemporaine geschiedschrijving te groot, dan kunnen waanvoorstellingen omtrent het feitelijk gebeuren in het verleden een eigen, ontwrichtend leven gaan leiden. Zo is de overheid soms g e ­ noodzaakt te interveniëren en gerichte opdrachten te geven om bepaalde lacunes op te vullen

(Indonesië, Molukkenprobleem, Mentenaffaire). Indien niet tevens

de geschiedenis van het parlementaire gebeuren, welke ten grondslag ligt aan de moderne Nederlandse staat, wordt beschreven,

blijft het onduidelijk waarom be­

paalde beslissingen zijn genomen, en is de mogelijkheid groot van het verlies aan vertrouwen in het democratisch bestel ten gevolge van niet achterhaalde, maar wél functionerende misverstanden en onwaarheden. De parlementaire geschiedenis van Nederland kan op zijn minst een eerlijk antwoord geven op de vraag: waarom regering en volksvertegenwoordiging op een bepaald moment zó hebben beslist.

Landelijk onderzoekskader. De beoefening van de parlementaire geschiedschrijving te Nijmegen kan als een

case-study worden gezien van goede landelijke coördinatie in de gammasfeer. Aangezien Z.W.O. bij de toekenning van subsidie voor het project-Nijmegen (nr. 4 3-17 ) - op grond waarvan in 1972 kon worden gestart met een tweede mede­ werker - de voorwaarde had gesteld dat het onderzoek landelijk diende te worden afgebakend met beoefenaren van de rechtswetenschap ( staatsrecht, parlementaire geschiedenis), van de geschiedwetenschap en van de politicologie van alle universiteiten en hogescholen, is in het najaar van 1971 opgericht de Coördinatiecommissie voor de beoefening van de parlementaire geschiedenis van Nederland. Deze commissie werd opgezet op een vergadering van alle be­ oefenaren in Nederland van de parlementaire geschiedenis van Nederland in de ruimste zin. Allereerst werd er naar gestreefd de werkzaamheden onderling af te bakenen. Daaruit resulteerde dat Nijmegen - het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis de naoorlogse parlementaire geschiedenis zou schrijven op basis van het materiaal, zoals onder 3 vermeld. Deze toewijzing betekent absoluut geen claim op het gehele onderzoeksveld, aangezien detailstudies over parlementair-historische onderwerpen uit de te Nijmegen bestudeerde tijdvakken juist als ondersteuning worden toege­ juicht. Wél is hiermede vastgelegd dat Nijmegen in het onderzoek van het Neder­ landse politieke verleden een zwaartepunt heeft: de recente parlementaire geschiede­ nis ter voortzetting van de serie-Van Welderen Rengers en Oud.

- 87 -

Vervolgens heeft de Coördinatiecommissie Z.W.O. geadviseerd bij de toewijzing van gelden voor projecten op het gebied van de beoefening van de parlementaire geschiedenis van Nederland in brede zin. Hieruit is onder meer ontstaan het Docu­ mentatiecentrum Politieke Partijen te Groningen (Prof. Dr. I. Lipschits). Bovendien

is getracht binnen de Coördinatiecommissie tot uitwisseling van er­

varingen en gegevens te komen. Tenslotte zijn soms ook gezamenlijke onderzoeks­ projecten ondernomen. De Coördinatiecommissie heeft gefunctioneerd als werkgemeenschap-sans-titre en gold bij de leiding van Z.W.O. als

model-experiment.

De geringe mogelijkheden in de afgelopen jaren om daadwerkelijk via de Coördinatie­ commissie tot stimulering van onderzoek op het vlak van de parlementaire geschie­ denis van Nederland over te gaan door middel van toewijzing van geldelijke steun via Z.W.O. heeft de commissie beroofd van een van haar belangrijkste taken. De Coördinatiecommissie heeft derhalve gemeend in een groter verband te moeten opqaan teneinde vast te kunnen blijven houden aan de wens de beoefening van de geschiedbeschrijving van het Nederlandse politieke verleden ,gecoördineerd met anderen te kunnen blijven beoefenen en steunen, onder meer door voordrachten te doen tot het toewijzen van gelden via Z.W.O.. Derhalve is de Coördinatiecommissie onderdeel geworden van de Nespob, het landelijke coördinatiepunt van alle beoefen­ aren van de wetenschap

inzake de politiek en het openbare bestuur.

Dat inmiddels ook de rijksoverheid de toekenning aan Nijmegen van het zwaartepunt terzake de brede beschrijving van de parlementaire geschiedenis van Nederland heeft erkend, moge ook blijken uit de wijze waarop de overheid bereid is departementale vertrouwensfiguren in te zetten bij het oplossen van problemen op bepaalde speci­ alistische terreinen, onderdelen van de parlementaire geschiedenis. Het meest blijkt deze nationale erkenning door de wijze waarop de rijksoverheid de afgelopen jaren steun heeft verleend aan het C.P.G. door het beschikbaar stellen van addi­ tionele middelen en overweegt zelfs in ruime mate voor een lange periode middelen ter beschikking te stellen. Zo heeft Z.W.O. over het tijdvak 1972-1977 steun verleend. Begin 1982 stelde de afdeling Wetenschapsbeleid van het ministerie van 0. en W. voor twee jaar twee ton per jaar ter beschikking in afwachting van definitieve beslissingen terzake langere structuur en financiering van het C.P.G.. Het ministerie van Defensie ziet het C.P.G. inmiddels als een object van nationaal belang, waar personen, die dienst weigeren, hun ver­ vangende dienstplicht kunnen vervullen. Al deze stappen wijzen er op dat de rijks­ overheid het zwaartepunt van parlementair onderzoek in Nijmegen onderkent en voldoende middelen wil .inzetten dit onderzoek te steunen.

-

88

-

Ook op andere wijze is inmiddels aan deze nationale oriëntatie van het C.P.G. gest£ilte gegeven. Zo is aan het C.P.G. een Raad van Advies verbonden. Raad zitten p.j.s.

In deze

de Jong, P. Jongeling, D r . D. Dolman, Dr. G.W. Borrie,

H.J.L. Vonhoff, Prof. D r . A.F.M. Manning en Prof. Mr. A.M. D o n n e r . De z q Raad wordt verslag gedaan van de werkzaamheden van het C.P.G., op de hoogte gehouden van nieuwe ontwikkelingen en om raad en bijstand gevraagd. Onder meer heeft deze Raad een belangrijke rol gespeeld bij de opzet tot herstructurering van het C.P.G..

De samenstelling van deze Raad is zo gekozen, dat het nationale

karakter van het C.P.G.

is gewaarborgd.

Nijmegen, 2 oktober 1985.

Life Enjoy

" Life is not a problem to be solved but a reality to be experienced! "

Get in touch

Social

© Copyright 2013 - 2019 TIXPDF.COM - All rights reserved.